Cần cách tiếp cận mới đối với vấn đề xã hội nhạy cảm

Theo Quy định của Luật xử lý vi phạm hành chính thì kể từ ngày Luật này có hiệu lực, nếu người mại dâm bị phát hiện sẽ chỉ bị áp dụng biện pháp xử phạt hành chính (phạt 300.000 đồng nếu vi phạm lần đầu và 5 triệu đồng nếu tái phạm), sau đó sẽ giao cho chính quyền nơi người đó cư trú có trách nhiệm giáo dục và giúp đỡ để họ hòa nhập cộng đồng.

Có thể nói, đây là một bước đổi mới quan trọng, thể hiện tính nhân văn của pháp luật đối với những người đang hoạt động mại dâm, sự đổi mới này xuất phát từ nhận thức và cách nhìn đa chiều dựa trên các nghiên cứu khoa học và tình hình thực tế của các vấn đề xã hội cũng như định hướng về cách tiếp cận mới nhằm giải quyết hiệu quả hơn các vấn đề xã hội nhạy cảm mang tính lịch sử này...

2 quan điểm - 2 cách tiếp cận

Phản ứng của dư luận xã  hội liên quan tới sự thay đổi cách tiếp cận nêu trên của Luật về vấn đề mại dâm đang rất sôi nổi và đa chiều, chủ yếu là theo 2 cách tiếp cận như sau:

Quan điểm thứ nhất là nếu bãi bỏ qui định đưa người hoạt động mại dâm vào cơ sở Chữa bệnh – Giáo dục - Lao động xã hội (gọi tắt là trung tâm 05) bắt buộc thì có gây nên tình trạng mất kiểm soát đối với với vấn đề hoạt động mại dâm hay không (như đã nêu trong bài báo “Tình hình mại dâm tại Thành phố Hồ Chí Minh đang có dấu hiệu phức tạp trở lại” – báo điện từ VNExpress ngày 18 tháng 01 năm 2013).

Quan điểm thứ hai là hoạt động mại dâm nên được quản lý bằng cách nào cho hiệu quả? Như đăng tải với bài viết nhan đề  “Không thể lập khu đèn đỏ ở Việt Nam” (Phỏng vấn lãnh đạo Cục Phòng chống tệ nạn xã hội - Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội – ngày 22 tháng 01 năm 2013 trang tinmoi.vn).

Trước hết hãy phân tích tính hiệu quả của biện pháp đưa gái hoạt động mại dâm vào cơ sở chữa bệnh bắt buộc:

Theo báo cáo của Cục Phòng chống tệ nạn xã hội của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội thì ngân sách (cả Trung ương và địa phương) đã chi cho hoạt động phòng chống mại dâm năm 2012 khoảng 50 tỷ đồng, trong đó Trung ương chỉ hỗ trợ cho 41/63 địa phương với số tiền là 25 tỷ đồng và kinh phí địa phương cũng đã dành khoảng 26 tỷ để thực hiện công tác phòng, chống mại dâm. Ngân sách Trung ương được kết cấu chi cho 3 giải pháp lớn về phòng chống mại dâm: 3 tỷ 160 triệu cho truyền thông; 4 tỷ 760 triệu cho hoạt động thanh tra kiểm tra, triệt phá ổ nhóm và 7 tỷ 150 triệu để xây dựng mô hình trợ giúp gái mại dâm tại cộng đồng. 

Tuy nhiên, báo cáo cũng nêu rõ, công tác phòng chống mại dâm theo cách kiểm soát chưa hiệu quả do lực lượng làm công tác này còn mỏng và thiếu sự  phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan chức năng, chính vì vậy kết quả đạt được  chưa cao.

Theo báo cáo ngày 11/1/2013 của Cục cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Bộ Công an, trong giai đoạn 2006 — 2010, lực lượng công an các cấp đã truy quét, triệt phá 6.109 vụ hoạt động mại dâm với 9.067 người bán dâm. Như vậy, nếu đem so sánh số người hành nghề được phát hiện và được kiểm soát so với số lượng ước tính trong cả nước khoảng 64.000 người hoạt động mại dâm  (nguồn số liệu ước tính trung bình người hoạt động mại dâm của Tổ chức Sức khỏe và Gia đình quốc tế FHI360 năm 2010) thì các giải pháp của cơ quan chức năng là chưa đủ để đáp ứng được yêu cầu về chăm sóc bảo vệ sức khỏe và công tác giảm tác hại đối với người bán dâm trong cộng đồng.

Riêng đối với địa bàn TP Hồ Chí Minh số chị em hoạt động mại dâm được đưa vào các Trung tâm Chữa bệnh – Giáo dục - Lao động xã hội là không đáng kể (tại thời điểm tháng 10/2012), khi đó số chị em được quản lý tại Trung tâm là 79 người. Nếu so sánh số lượng  gái mại dâm được quản lý so với thực tế số lượng phụ nữ tham gia bán dâm lên tới hàng chục ngàn người (ước tính thấp nhất khoảng 10.000 người, ước tính cao nhất là 30.000 người, tính trung bình vào khoảng 20.000 người; theo báo cáo thực tế thì số chị em hoạt động mại dâm mà Ủy ban phòng, chống AIDS TP Hồ Chí Minh tiếp cận và cung cấp dịch vụ tại cộng đồng hàng năm lên tới 17 nghìn người. Xét về khía cạnh số lượng người hoạt động mại dâm tại địa bàn thành phố thì con số nêu trên có thể hình dung được tình hình mại dâm tại TP. Hồ Chí Minh luôn luôn phức tạp. Vì vậy, điều quan trọng hiện nay chỉ có thể là các ngành, các cấp cần nhìn thẳng sự thật tình hình để có thể làm giảm sự phức tạp đó.

Đề cập tới hiệu quả của giải pháp giáo dục tập trung, nhiều người đã đưa ra câu hỏi: Liệu có bao nhiêu phần trăm chị em thực sự  bỏ nghề mại dâm để hoàn lương sau khi hoàn thành chương trình giáo dục tập trung từ 6 đến 18 tháng tại các trung tâm 05? Vấn đề này cũng cần được xem xét và đánh giá khách quan.

Bên cạnh giải pháp truy quét và buộc giáo dục tập trung, các cơ quan chức năng (chủ  yếu là các tổ chức xã hội, cơ quan phòng chống HIV) áp dụng giải pháp thứ 2 là chấp nhận sự có mặt của nhóm người hoạt động mại dâm trong cộng đồng như những nhóm dân cư khác, tôn trọng quyền con người của họ, thấu hiểu những nguy cơ dễ bị tổn thương của họ (bị buôn bán, lạm dụng tình dục, đối mặt với nạn bạo hành của khách hàng, dễ lây nhiễm HIV và lạm dụng ma túy…) để cố gắng tiếp cận với họ, giúp họ xây dựng kỹ năng sống (sử dụng bao cao su, bảo vệ bản thân và bảo vệ khách hàng không bị lây nhiễm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục, xét nghiệm phát hiện HIV và đăng ký điều trị HIV sớm...) để tồn tại và có quyền hy vọng vào một tương lai tốt hơn, giải pháp này cũng đồng thời tạo điều kiện để người hoạt động mại dâm tiếp cận với nguồn sinh kế, chương trình đào tạo khác, xây dựng kế hoạch thay đổi nghề nghiệp, cuộc sống cho riêng mình.

Giải pháp tiếp cận và cung cấp dịch vụ giảm tác hại cho gái mại dâm đã mang lại kết quả khả quan hơn trên thực tế và số người được hưởng lợi nhiều hơn, kết quả dự phòng lây nhiễm bệnh qua đường tình dục tốt hơn (Theo báo cáo giám sát trọng điểm HIV của UB Phòng chống AIDS TP HCM, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm chị em hành nghề mại dâm nói chung tại TP. HCM năm 2010 là 4.7%, năm 2011 là 4.67%, năm 2012 là 3%).

Thay đổi cách nhìn nhận và tiếp cận

Vậy thì có phải “Tình hình mại dâm tại TP Hồ Chí Minh đang có dấu hiệu phức tạp trở lại”. Câu trả lời là tình hình mại dâm tại TP Hồ Chí Minh vẫn luôn phức tạp và chỉ giảm phức tạp nếu chúng ta thay đổi cách nhìn nhận và cách tiếp cận để giải quyết vấn đề.

Bài học từ những năm qua về các biện pháp giáo dục bắt buộc tại các trung tâm 05 dù có tác dụng răn đe nhưng không hề làm giảm sự phức tạp của tình hình hoạt động mại dâm trên thực tế, mà nó chỉ làm cho những người kinh doanh trong lĩnh vực này nghĩ ra các biện pháp để che đậy một các tinh vi nhằm tránh sự phát hiện của cộng đồng và cơ quan chức năng, vô hình chung giải pháp này cũng làm cho các chương trình tiếp cận cộng đồng khó khăn hơn đối với những người hoạt động mại dâm và ngược lại những người này cũng cố gắng tìm mọi cách để dấu mình, không tham gia vào các chương trình giảm tác hại, các chương trình hỗ trợ xã hội khác mà các cơ quan, tổ chức đang làm để dự phòng lây nhiễm HIV và các loại bệnh lây truyền qua đường tình dục, giảm thiểu đáng kể cho vấn đề bảo tồn nòi giống.

Vậy, vấn đề mại dâm nên được quản lý bằng cách nào? Trong những năm qua, một số cơ quan chuyên ngành và các tổ chức chuyên môn y tế đã tiến hành thử nghiệm các phương pháp tiếp cận mới như chương trình giáo dục đồng đẳng để giảm tác hại của hành vi nguy cơ, chương trình sinh kế nhằm giúp người hành nghề mại dâm có công ăn, việc làm, triệt phá tệ nạn buôn bán người vì mục đích tình dục, các hỗ trợ về kinh tế, sức khỏe, tâm lý đối với phụ nữ được giải cứu khỏi nạn buôn người … Mặc dù các chương trình này vẫn còn ở qui mô nhỏ nhưng nó đã cho thấy rằng Chính phủ đã và đang tìm kiếm những giải pháp hữu hiệu để giải quyết tận gốc của vấn đề nan giải và phức tạp.

Tuy nhiên, giống như vấn đề của nhiều quốc gia trên thế giới, thì dù có ở mức độ phát triển tốt hơn, rất khó có thể loại trừ vấn đề mại dâm ra khỏi xã hội. Do vậy, giải quyết vấn đề mại dâm phụ thuộc vào sự thay đổi tư duy và cách tiếp cận của các cấp, các ngành xét từ góc độ giảm tác hại lây truyền bệnh tật và nhiễm HIV.

Tuy nhiên, dù biện pháp nào thì chúng ta cũng phải thừa nhận, mại dâm là một vấn đề hiện hữu trong xã hội, những người hoạt động mại dâm cũng là những con người và họ có quyền được sống, được bình đẳng đóng góp và hưởng thụ phúc lợi xã hội như chăm sóc sức khỏe và giáo dục, công ăn việc làm, chăm sóc con cái … Bởi vậy các giải pháp cho vấn đề mại dâm cần đạt đến mục tiêu tôn trọng quyền cơ bản của con người, toàn dân vì giống nòi vì một dân tộc phát triển khỏe mạnh và không có HIV/AIDS.

Để hướng tới mục tiêu này, đòi hỏi các nhà quản lý các cấp cần xem xét kỹ lưỡng các giải pháp để lựa chọn cách giải quyết vấn đề hữu hiệu nhất cho mục tiêu phát triển của con người và đất nước.

Việc cổ vũ áp dụng một biện pháp hành chính mang tính duy lý hoặc cởi mở một cách thiếu tính thực tế với tình hình đều mang tính quan liêu và không phù hợp với xu thế phát triển.

Trong khi đó, áp dụng ngay các biện pháp tiếp cận giảm tác hại đối với người hoạt động mại dâm là giải pháp khả thi nhất trong thời gian chờ đợi các cơ quan có thẩm quyền còn đang bàn bạc, tranh luận để đưa ra biện pháp.