Cần đào tạo “người trợ giúp” chuyên nghiệp

Việc hỗ trợ, can thiệp, giải quyết vấn đề gặp phải cho các nạn nhân bị nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS luôn được Đảng và Nhà nước, các tổ chức chính trị – xã hội, đoàn thể và toàn xã hội đặc biệt quan tâm, với những quan điểm, định hướng, chính sách, chương trình hành động cụ thể. Điều đó không chỉ góp phần ngăn chặn, đẩy lùi đại dịch mà còn thể hiện trách nhiệm, tình cảm, sự phát huy truyền thống nhân văn cao quý của dân tộc Việt Nam vào hỗ trợ cho những người là nạn nhân nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS.

Sớm nhận thấy những nguy cơ và hậu quả nặng nề của đại dịch HIV/AIDS, nhất là đối với thế hệ trẻ và đối tượng phụ nữ, trẻ em nên Đảng, Nhà nước đã rất tích cực, chủ động trong việc xây dựng, ban hành chính sách, triển khai các chương trình hành động quốc gia với những định hướng chiến lược, mục tiêu, giải pháp tích cực, cụ thể, phù hợp.

Việt Nam là một trong những nước sớm nhất phê chuẩn và tham gia Công ước quốc tế về quyền trẻ em. Trong Công ước, có những điều liên quan đến việc hỗ trợ, đảm bảo quyền của trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn (trong đó có nhóm trẻ có H, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS).

HIV/AIDS gây ảnh hưởng tiêu cực, gây hậu đến đời sống của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng.

Chỉ thị 52- CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng ra ngày 11 tháng 3 năm 1995 về lãnh đạo công tác phòng chống AIDS. Chỉ thị xác định: Để ngăn chặn lây truyền HIV, biện pháp cơ bản nhất và có hiệu quả nhất là mọi người giữ gìn lối sống trong sạch, lành mạnh, thủy chung, tự giác phòng tránh tệ nạn ma tuý, mại dâm. Vì vậy phải đặt lên hàng đầu nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục cán bộ, đảng viên, đoàn viên, hội viên, đặc biệt là thanh niên và thiếu niên về đạo đức, lối sống, về nguy cơ lan nhiễm HIV/AIDS… Chỉ thị này tập trung vào nhiệm vụ, giải pháp thực hiện phòng chống HIV/AIDS, chưa đề cập đến việc hỗ trợ nạn nhân của đại dịch.

 Sau 10 năm thực hiện Chỉ thị 52 – CT/TW, tình hình lây nhiễm HIV/AIDS vẫn diễn biến rất phức tạp, số nạn nhân bị nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS ngày càng gia tăng. Ngoài các nhóm có nguy cơ cao (tiêm chích ma túy, mại dâm, tình dục đồng giới...), tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS ở phụ nữ mang thai, trẻ em và thanh niên cũng tăng nhanh. Do đó, ngày 30/11/2005 Chỉ thị 54-CT/TW về “Tăng cường lãnh đạo công tác phòng chống HIV/AIDS trong tình hình mới” được ban hành đã có nhiều quy định cụ thể hơn về công tác hỗ trợ các nạn nhân của đại dịch. Cụ thể là tăng mức đầu tư của Nhà nước, tích cực huy động toàn xã hội, ưu tiên mở rộng và nâng cao chất lượng của công tác thông tin tuyên truyền, công tác chăm sóc và điều trị người nhiễm HIV/AIDS; phát huy tinh thần tương thân, tương ái, chăm sóc giúp đỡ của cộng đồng, chống kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS; tạo điều kiện để những người nhiễm bệnh và gia đình họ thấy được trách nhiệm, tự giác tham gia các hoạt động hỗ trợ người nhiễm HIV/AIDS và phòng chống HIV/AIDS.
Tiếp sau đó, những quan điểm, chủ trương, chính sách về can thiệp, hỗ trợ giải quyết vấn đề gặp phải của người có HIV/AIDS, người bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS nói riêng, trong đó có đối tượng là trẻ em được thể chế hoá trong các quy định của Luật Phòng chống nhiễm virus gây ra suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS). Luật Phòng chống HIV/AIDS được Quốc hội Khóa XI thông qua ngày 16 tháng 5 đến ngày 26 tháng 9 năm 2006.

Đặc biệt, ngày 17/3/2004, Thủ tướng chính phủ ký ban hành Quyết định số 36/2004/QĐ-TTg về việc phê duyệt Chiến lược quốc gia phòng chống HIV/AIDS ở Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn 2020. Trong nội dung của Chiến lược có đề cập đến các giải pháp kỹ thuật cơ bản và định hướng quy định cho sự ra đời một loạt các dịch vụ về chăm sóc và điều trị bệnh nhân, hỗ trợ người nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Riêng đối với trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, Chiến lược quốc gia phòng chống HIV/AIDS ở Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn 2020, xác định: Bảo đảm đủ thuốc đặc hiệu và điều trị nhiễm trùng cơ hội cho trẻ em bị nhiễm HIV/AIDS; Hình thành trung tâm chăm sóc trẻ mồ côi bị nhiễm HIV không nơi nương tựa tại các tỉnh, thành phố lớn; Bảo đảm đủ các điều kiện để chăm sóc và nuôi dưỡng trẻ em bị bỏ rơi do HIV/AIDS; Huy động sự tham gia mạnh mẽ của các ban, ngành, đoàn thể vào công tác chăm sóc, hỗ trợ trẻ em nhiễm HIV và bị ảnh hưởng do HIV/AIDS.

Từ những chủ trương, chính sách, định hướng chiến lược về phòng chống HIV/AIDS, hỗ trợ nạn nhân bị nhiễm HIV, bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, đặc biệt đối với nhóm đối tượng là trẻ em, trong thời gian qua đã có nhiều chương trình hành động với các mô hình cụ thể hỗ trợ cho trẻ em bị nhiễm HIV và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Nổi bật là các mô hình: “Kết nối dịch vụ chăm sóc toàn diện cho trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS”; Mô hình “Nhóm gia đình chăm sóc trẻ bị nhiễm và bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS tại cộng đồng”; Mô hình “Sáng kiến Phật giáo”; Mô hình kết hợp điều trị HIV/AIDS cho trẻ em; Mô hình chăm sóc trẻ có HIV tại các trung tâm bảo trợ xã hội… được triển khai thực hiện ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước, điển hình ở các địa bàn nổi cộm vè đại dịch HIV/AIDS như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Cần Thơ...Ngoài ra, nhiều trẻ có HIV, trẻ mồ côi bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS còn được chăm sóc, hỗ trợ, nuôi dưỡng trong các nhà mở, mái ấm, tình thương, trong các nhà thiện nguyện (tại nhà chùa Phật giáo hoặc các cơ sở Thiên Chúa giáo).

Cần đào tạo “người trợ giúp” chuyên nghiệp trong lĩnh vực phòng, chống HIV/AIDS.

Các chương trình hành động và các mô hình cụ thể này đã mang lại những kết quả khả quan, góp phần quan trọng, quyết định vào ngăn chặn, đẩy lùi đại dịch và hỗ trợ, giải quyết các vấn đề gặp phải đối với những người có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS và trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Thông qua các chương trình hành động và các mô hình này, nhiều trẻ em có HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS đã nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ Chính phủ, các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức quốc tế, các tổ chức chính trị – xã hội, đoàn thể, cá nhân trong và ngoài nước.

Tuy nhiên việc trợ giúp, giải quyết vấn đề gặp phải của trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS trên thực tế vẫn còn tồn tại rất nhiều bất cập. Các chính sách và chương trình hành động hỗ trợ vẫn chưa đến được với tất cả trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Việc ban hành chính sách, nhất là văn bản luật chưa toàn diện, vẫn còn có những lỗ hổng nhất định. Đó chính là một trong những yếu tố, lý do khiến cho việc thực thi chính sách chưa thực sự triệt để. Điển hình là việc chúng ta chưa có những chế tài đủ mạnh và thực tế, thích hợp cho việc chống kỳ thị, xa lánh và phân biệt đối xử đối với người có HIV, người bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS nói chung và nhất là với đối tượng là trẻ em có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS nói riêng. Trên hiện thực vẫn còn tồn tại một thực tế khá phổ biến tình trạng phân biệt đối xử với trẻ em có HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS. Sự phân biệt đối xử và kỳ thị xa lánh này diễn ra ngay trong gia đình, trong cộng đồng, trong trường học và thậm chí ngay trong cơ sở y tế.

 Các mô hình hỗ trợ trẻ có HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS vẫn chủ yếu theo phương pháp, hình thức bảo trợ xã hội, từ thiện, nhân đạo. Một số mô hình bước đầu hoặc có “bóng dáng” của sự trợ giúp chuyên nghiệp với những kỹ năng can thiệp, tác nghiệp trợ giúp chuyên nghiệp. Hiện nay, ở nhiều tỉnh, thành có các nhóm “Hoa Hướng Dương”, nhóm “Rồng Xanh”, nhóm “Xương Rồng Xanh”, các câu lạc bộ Đồng Cảm, các nhóm ông bà chăm sóc trẻ có HIV mồ côi, các lớp học, các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt…, trong mục tiêu, nội dung, chương trình hoạt động có hỗ trợ, chăm sóc, giải quyết vấn đề gặp phải của trẻ có HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS, nhưng hầu như chưa có những người trợ giúp chuyên nghiệp được đào tạo bài bản. Đa số mới chỉ dừng lại ở việc các thành viên tham gia các mô hình này được tham dự các khóa tập huấn ngắn hạn trang bị về kiến thức về một số lĩnh vực và kỹ năng mà chưa có tính hệ thống, cơ bản. Thực tế này đòi hỏi phải có những người trợ giúp được đào tạo, trang bị hệ thống kiến thức, kỹ năng tác nghiệp chuyên nghiệp để hỗ trợ, giải quyết vấn đề gặp phải của trẻ có HIV và trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS.

Hỗ trợ, can thiệp trợ giúp giải quyết vấn đề gặp phải của trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS đòi hỏi phải có kiến thức, kỹ năng nhất định, cùng với tình cảm, trách nhiệm, lòng nhiệt tình của người trợ giúp. Vì vậy, trong điều kiện hiện nay, để đáp ứng yêu cầu cấp bách, cần đẩy mạnh thực hiện việc đào tạo, bồi dưỡng, trang bị kiến thức, kỹ năng trợ giúp cho những người chăm sóc, hỗ trợ trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS và cho những người tình nguyện viên (là người có HIV), ban chủ nhiệm, thành viên của các câu lạc bộ đồng cảm, đồng cảnh, các nhóm trong cộng đồng.

Đã có một số các khóa tập huấn về kiến thức kỹ năng chăm sóc, hỗ trợ trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS như các lớp tập huấn chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ tâm lý, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng phòng chống lây nhiễm HIV trong cộng đồng, kỹ năng sinh hoạt câu lạc bộ đồng cảm, sinh hoạt các nhóm, kỹ năng truyền thông… do các tổ chức quốc tế (UNAIDS, UNICEF, Uỷ ban Y tế Hà Lan,.), các NGOs như CARE, Cohad, World Vision, Health Right… tài trợ, tổ chức. Tuy nhiên, các khóa tập huấn này mới chỉ dừng lại ở các khóa tập huấn ngắn hạn dành cho các thành viên nòng cốt trong các câu lạc bộ, các nhóm tình nguyện, các nhóm của người có HIV/AIDS.

Trong thời gian trước mắt, cần có một chương trình với sự đầu tư nguồn lực chủ động của Chính phủ kết hợp với sự tài trợ của các tổ chức quốc tế, tổ chức phi chính phủ để triển khai rộng khắp, toàn diện việc tập huấn, trang bị, nâng cao kiến thức, kỹ năng hỗ trợ, giải quyết vấn đề gặp phải của trẻ có HIV, trẻ bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS theo các phương pháp, kỹ năng tác nghiệp trợ giúp chuyên nghiệp.