Lạm dụng chất gây nghiện trong giới trẻ ngày càng tăng

Phóng viên Trang tin điện tử Tiếng Chuông đã có buổi trao đổi với TS. BS. Nguyễn Tố Như - Phó Giám đốc Tổ chức FHI 360, dự án USAID/SMART TA tại Việt Nam, xung quanh vấn đề này.

Trước đây, ở Việt Nam, việc sử dụng các chất gây nghiện chủ yếu là heroin, tuy nhiên, hiện nay ngoài heroin, giới trẻ còn sử dụng một số chất gây nghiện khác. Theo bà, một số chất gây nghiện đang được giới trẻ lạm dụng là gì?
    
TS. BS. Nguyễn Tố Như: Trước đây, ở Việt Nam, heroin là loại ma túy được sử dụng chủ yếu chiếm khoảng 85% trong số người nghiện ma túy trong danh sách quản lý theo báo cáo của Bộ lao động, thương binh xã hội, nhưng đến năm 2014-2015, tỷ lệ này giảm xuống còn 78 - 80%. Sở dĩ, heroin giảm là do người dùng đang có xu hướng sử dụng một số ma túy thuộc nhóm chất kích thích dạng amphetamine (ATS) như thuốc lắc (Ecstasy), ma túy đá (Methamphetamine), hồng phiến; và cảcác) cần sa,… ngày càng nhiều.

Một báo cáo điều tra năm 2014 của Cơ quan phòng chống Tội phạm và Ma túy Liên Hợp Quốc (UNODC) cho thấy, trong khi người hút thuốc phiện hầu hết là người già ở các vùng cao, thì heroin được sử dụng phổ biến nhất trong thanh niên. Từ năm 2003, các chất kích thích dạng amphethamine (ATS) được sử dụng ngày càng phổ biến ở các thành phố chính và khu vực thành thị. Tình trạng sử dụng cần sa cũng tăng lên. Bên cạnh sử dụng các loại ma túy truyền thống, thì các loại ma túy mới nổi bao gồm ketamine, methamphetamine dạng tinh thể, chất gây ảo giác LSD, axit Gamma Hydroxybutyric (GHB), benzylopipezine (BZP) và Trifluoromethylpennylpiperazine (TFMPP) cũng đang được sử dụng ngày càng nhiều ở giới trẻ.

Theo thống kê của UNODC, trên thế giới hiện nay có hơn 200 triệu người sử dụng các chất gây nghiện, trong đó có khoảng 163 triệu người nghiện cần sa, 34 triệu người nghiện các loại ma túy tổng hợp dạng ATS, 15 triệu người nghiện thuốc phiện và heroin, 14 triệu người nghiện cocaine… Đây là số liệu có hồ sơ kiểm soát, tuy nhiên trên thực tế số người nghiện lớn hơn nhiều. Đáng lo ngại là, nhu cầu tiêu thụ các chất gây nghiện mới ngày càng tăng cao.

Số liệu nghiên cứu cũng cho thấy, có tới 72% người sử dụng ma túy tổng hợp là giới trẻ ở độ tuổi 18-30 tuổi, độ tuổi trên 30 chiếm 26%, riêng độ tuổi dưới 18 ở mức 2% nhưng có xu hướng gia tăng.

Dưới góc độ là một chuyên gia nghiên cứu về chất gây nghiện, theo bà, các chất gây nghiện có ảnh hưởng đến sức khỏe người dùng như thế nào?

TS. BS. Nguyễn Tố Như: Sức khỏe là một trong những mối lo hàng đầu với người nghiện. Hầu hết người nghiện bị suy sụp sức khỏe, giảm trí nhớ, rối nhiễu tâm thần, mất hoặc giảm khả năng lao động và nguy hiểm nhất là mắc các bệnh cơ hội hoặc nhiễm HIV/AIDS. Lúc này, việc nghiện không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người sử dụng mà còn có khả năng lây lan bệnh sang người khác, gây ảnh hưởng lớn tới sức khỏe cộng đồng.

Sử dụng methamphetamine, hay sử dụng cùng cả cocaine, MDMA, và ketamine, làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STIs), HIV, viêm gan B, C do người sử dụng bị suy giảm nhận thức, mất khả năng quyết định, và dễ quan hệ tình dục không an toàn trong trạng thái hưng phấn mấ kiểm soát do ma túy. Rất nhiều nam tình dục đồng giới thích tác động của methamphetamine vì nó làm giãn cơ vòng hậu môn khiến việc quan hệ tình dục qua đường hậu môn trở nên dễ dàng hơn. Nguy cơ nhiễm STI đặc biệt cao đối với nam giới quan hệ tình dục đồng giới do trầy xước ở bộ phận sinh dục, miệng, hậu môn.

Việc lạm dụng các chất gây nghiện về lâu dài sẽ ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, giảm trí nhớ, mắc chứng trầm cảm, hoang tưởng, ảo giác. Nhiều người có hành vi tự hủy hoại bản thân hoặc thậm trí gây ra những hành vi bạo lực, nguy hiểm đến tính mạng.

Chẳng hạn như, khi lạm dụng cần sa với lượng nhỏ, ảnh hưởng của cần sa có thể giúp người sử dụng thấy khỏe khoắn, sảng khoái và giúp an thần. Tuy nhiên, nếu dùng liều cao sẽ khiến người dùng ảo giác và chứng hoang tưởng,...

Hiện nay, trào lưu sử dụng Methamphetamine hay còn gọi là ma túy đá, hay tiếng lóng là “hàng đá” ngày càng phổ biến ở thanh thiếu niên vì thích các khoái cảm, sinh lực, khả năng tập trung và hứng tình. Sự xuất hiện của ma túy đá nếu dùng thường xuyên, liều cao sẽ dẫn tới việc số ca nhập viện điều trị rối loạn hệ thần kinh do ảo giác gây ra tại các bệnh viện hoặc chuyên khoa tâm thần tăng lên. Ma túy đá có thể gây tổn thương, gây chết tế bào thần kinh nên nếu dùng trong thời gian dài sẽ gây tổn hại hệ thống thần kinh, huỷ hoại não bộ nặng nề không hồi phục.

Không chỉ dừng ở vấn đề sức khỏe, tâm lí, kinh tế, mà gia đình, các mối quan hệ xã hội cũng bị ảnh hưởng sâu sắc như hạnh phúc gia đình đổ vỡ, việc học hành xa sút, cũng như chịu tác động lớn từ những kỳ thị đối với việc sử dụng ma túy, tù tội hay nhiễm HIV.

Vậy những nguyên nhân nào dẫn đến việc ngày càng có nhiều bạn trẻ (kể cả những học sinh phổ thông) sử dụng và lạm dụng chất gây nghiện?

TS. BS. Nguyễn Tố Như: Theo tôi, có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc các bạn trẻ lạm dụng chất gây nghiện, nhưng nguyên nhân cơ bản là do tâm trạng buồn chán. Trong điều kiện xã hội hiện nay, các gia đình đều phải cố gắng để kiếm tiền nhiều hơn, làm việc nhiều hơn, lao động rất căng thẳng, thành ra thời gian quan tâm đến con cái cũng ít hơn. Chính sự thiếu quan tâm đó của gia đình cộng với ảnh hưởng của phim ảnh, facebook, internet... đã dẫn đến sự buồn chán vì không được quan tâm và từ đó một số thanh, thiếu niên dễ bị lôi kéo và tìm sự khoái cảm nhằm giải sầu, tìm “cảm giác mới lạ” bằng việc sử dụng, lạm dụng chất gây nghiện,  các loại ma túy để quên đi những rắc rối của mình.

Bên cạnh đó, nhiều thanh thiếu niên lứa tuổi 12 -18 muốn khẳng định mình là “người lớn”, mình là người “sành điệu” nên đã đua đòi theo bạn bè sử dụng chất gây nghiện, và cũng là tò mò muốn thử một lần cho biết xem có mùi vị như thế nào và từ đó dẫn đến gây nghiện.

Việc sử dụng chất gây nghiện ở giới trẻ có thể nói là một trào lưu, như là trào lưu chơi “ đá” hay thuốc lắc, nhiều người dùng thì mình cũng dùng, thành một văn hóa trong giới trẻ. Thậm chí, nhiều thanh thiếu niên nghĩ dùng thì mới được gọi là sành điệu, thuộc nhóm con nhà giàu thì phải dùng để thể hiện điều đó.

Một nguyên nhân nữa là nhiều bạn trẻ đã lầm tưởng sử dụng các chất ma túy không gây nghiện, vô hại, thậm chí nó còn giúp tinh thần sảng khoái có thể thức cả đêm để học bài, thức cả đêm khiêu vũ trong các quán bar và hết dùng thì không lâm vào hội chứng cai như heroin...

Ở Việt Nam, bất chấp những cảnh báo đưa ra trong thời gian gần đây, một bộ phận thanh, thiếu niên thiếu hiểu biết vẫn tìm kiếm nguồn cung cấp trên mạng xã hội, tò mò sử dụng các chất gây nghiện như các loại ma túy tổng hợp, cần sa, thuốc lắc... Vậy, theo bà, chúng ta cần có những biện pháp nào để “dẹp” cũng như là ngăn chặn sự lạm dụng chất gây nghiện trong thanh, thiếu niên hiện nay?

TS. BS. Nguyễn Tố Như: Theo tôi, đây là một trào lưu chung của xã hội ở các nước trong khu vực và trên thế giới, và Việt Nam cũng không nằm ngoài trào lưu đó. Nếu ngăn chặn sự lạm dụng chất gây nghiện ở trong thanh thiếu niên hiện nay theo kiểu “dẹp” thì không bao giờ được vì nó lại lùi vào ở ẩn, rồi không những không giảm mà còn khó kiểm soát, gây hại hơn cho xã hội. Cách  tốt hơn là cung cấp thông tin đầy đủ, tạo ra những hoạt động thu hút sự tham gia của giới trẻ, giới trẻ nhiều khi cũng chán nản, không có gì giải trí nên mới dễ sa ngã vào các tệ nạn nghiện ngập.

Đồng thời, cần đặc biệt tập trung vào những đối tượng mà đang nghiện để can thiệp để điều trị cho họ, giảm tác hại do việc sử dụng ma túy. Nếu không can thiệp vào những đối tượng này thì khi sử dụng ma túy nhiều, các đối tượng này sẽ hết tiền và khi hết tiền thì sẽ tìm cách lôi kéo, dụ dỗ những người khác, đặc biệt những con nhà giàu khác chơi cùng, rồi sa vào mạng lưới nghiện ngập. Do đó, can thiệp vào chính các đối tượng này là quan trọng hơn cách can thiệp dàn trải, giáo dục chung chung không trọng tâm.

Thực tế, đã có một số chương trình nhằm mục tiêu vào giáo dục dự phòng sử dụng ma túy ở giới trẻ. Đầu tiên thì người ta đi theo phương cách dọa nạt như phong đại tác hại của dùng chất gây nghiện, hay thậm chí là hù dọa ,…Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy, điển hình ở Hoa Kỳ đã có chương trình can thiệp rất lớn như là chọn ngẫu nhiên một số trường, và một số học sinh ở trong những trường đó đưa vào nhóm can thiệp và nhóm chứng. Kết quả nghiên cứu cho thấy cách can thiệp theo kiểu “giáo dục dàn trải, có tính hù dọa” không có ý nghĩa, mà thậm chí những thanh thiếu niên sử dụng rồi không thấy tác hại đến mức như thế thì họ lại không tin vào các điều được tuyên truyềnđó nên thậm chí còn gây phản tác dụng.

Gần đây, có một số nghiên cứu tại các nước phát triển đã có một số chương trình tác động vào đồng đẳng, nghĩa là tác động vào chính các đối tượng thanh thiếu niên có ảnh hưởng trong giới của họđể dậy các kỹ năng nói không với ma túy, bắt đầu bằng các bước như là chưa dùng ma túy thì không dùng, đưa vào các hoạt động lành mạnh thu hút giới trẻ, giảm thời gian nhàn rỗi. Cách tiếp cận này có tính chất cởi mở, chia sẻ hơn, không hù dọa, nói rõ cả về mặt lợi ích cũng như cả về mặt tác hại đã cho thấy có hiệu quả hơn. Tuy nhiên, chi phí cho chương trình dự phòng này cũng rất tốn kém. Đây là cách can thiệp dự phòng cấp 1.

Cách can thiệp dự phòng cấp 2 có nghĩa là đã dùng rồi thì làm giảm tác hại của nó. Ví dụ như nếu có tiêm chích thì tiêm chích an toàn, tiếp cận với các dịch vụ tư vấn hoặc là hỗ trợ ở cộng đồng. Các biện pháp để giúp gia đình phát hiện sớm con mình nghiện và theo kiểu cảm thông, hỗ trợ, chia sẻ chứ không phải theo kiểu tiêu cực, đánh đập, mắng chửi, cách ly. Bởi nếu cứ cách ly, xa lánh thì sẽ phản tác dụng.

Cuối cùng, tôi nghĩ rằng, việc loại bỏ hẳn việc sử dụng chất gây nghiện trong giới trẻ là điều rất khó, không thể tuyệt đối và cần một tiến trình lâu dài. Hiện nay, các biện pháp đưa ra chỉ có thể hạn chế, giảm tác hại của nó chứ không thể loại bỏ triệt để được. Nếu mình không kỳ thị những người nghiện và không coi việc sử dụng ma túy là phạm tội, thêm vào đó, chúng ta hỗ trợ và chuyển gửi người sử dụng các chất gây nghiện trái phép đến các cơ sở dịch vụ tự nguyện ngoài cộng đồng để được chăm sóc, điều trị thay vì xử phạt, bắt giam thì sẽ quản lý đươc họ lâu dài hơn, hiệu quả hơn, dễ có cơ hội phục hồi tái hòa nhập cộng đồng hơn. Can thiệp cần hướng tới để họ được điều trị sớm với sự giúp đỡ từ phía gia đình và cộng đồng thì mới là giải pháp toàn diện, bền vững, hiệu quả./.

Xin trân trọng cảm ơn bà!