Người chuyển giới bị phân biệt đối xử nhiều nhất

Ông Lương Thế Huy, Giám đốc Quyền LGBT(iSEE), một trong hai tác giả của nghiên cứu cho biết, bình đẳng và không phân biệt đối xử là một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam cũng như trong các công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Hội thảo công bố nghiên cứu "Có phải bởi vì tôi là LGBT". Ảnh Nhật Thy

Trong nghiên cứu “Có phải bởi vì tôi là LGBT”, 2.363 người trên 63 tỉnh thành Việt Nam đã trả lời hoàn thiện bảng hỏi trực tuyến, cùng với 10 cuộc phỏng vấn sâu cá nhân, 2 cuộc thảo luận nhóm với tổng cộng 8 người lựa chọn ngẫu nhiên từ những người đã trả lời bảng hỏi trực tuyến về những trải nghiệm phân biệt đối xử, quấy rối và bạo lực bởi vì xu hướng tính dục và bản dạng giới của họ.

Bị kỳ thị trong chính gia đình

Cứ 3 người thì có 1 người tham gia khảo sát cho biết họ cảm thấy mình bị phân biệt đối xử vì xu hướng tính dục và bản dạng giới trong 12 tháng trước thời điểm khảo sát, với tần suất khá cao. Nhìn chung, xuyên suốt nghiên cứu, người chuyển giới luôn là nhóm có mức độ trải nghiệm phân biệt đối xử cao nhất, cả chuyển giới nam và chuyển giới nữ. Người song tính có trải nghiệm phân biệt đối xử thấp nhất.

Gia đình, trường học, nơi làm việc lần lượt là 3 môi trường xảy ra nhiều sự phân biệt đối xử với người LGBT nhất.

Cụ thể, ép buộc thay đổi ngoại hình, cử chỉ (62,9%) và la mắng, gây áp lực (60,2%) là các hành vi phổ biến nhất mà người LGBT gặp phải trong gia đình của mình. Các hành vi bạo lực như bị nhốt, cầm giữ, ép buộc hay gợi ý rời khỏi gia đình, bị đánh đập chiếm khoảng 13-14% tổng số người tham gia khảo sát.

Các hành vi phân biệt đối xử chủ yếu hướng tới việc ngăn thông tin về thành viên gia đình là LGBT bị tiết lộ ra ngoài, cố gắng thay đổi xu hướng tính dục và bản dạng giới của người LGBT bằng các biện pháp y học, tâm linh hay lối sinh hoạt và ngăn cản các mối quan hệ tình cảm của họ. 1/5 trong số người LGBT bị ép buộc đi bác sĩ, 1/4 bị ép kết hôn với người họ không mong muốn. Nhóm chuyển giới có tỷ lệ trải nghiệm cao hơn ở tất cả các hành vi phân biệt đối xử so với nhóm đồng tính và song tính, đặc biệt liên quan tới việc ép buộc đi bác sĩ, ép buộc thay đổi ngoại hình, cử chỉ.

Ở xã hội Việt Nam, các giá trị gia đình được đề cao đồng thời với sự phục tùng ý muốn của người bố mẹ. Với nhiều bố mẹ thì cố gắng ngăn cản con cái “không còn là” đồng tính, song tính, chuyển giới nữa được coi là sự yêu thương dành cho con cái. Từ đó, những áp lực từ bố mẹ được chuyển hóa thành bạo lực lên con cái. Nói cách khác, bố mẹ người đồng tính cũng trở thành nạn nhân của sự kỳ thị đồng tính.

Bên cạnh gia đình, thì trường học là môi trường mà phần lớn người dưới 18 tuổi dành nhiều thời gian nhất để phát triển bản thân, hình thành nhân cách và thiết lập các mối quan hệ. Vốn dĩ là môi trường cần hơn cả sự đề cao tính đa dạng và bao dung, nhưng các phát hiện đã chỉ ra một thực tế chưa hẳn như vậy. Hơn một nửa từng bị bạn bè bắt nạt, và gần một phần tư bị giáo viên, cán bộ nhà trường quấy rầy, bắt nạt bởi vì họ được coi là LGBT. Đáng chú ý, gần một phần ba cho biết họ bị đối xử không công bằng vì có quan điểm ủng hộ LGBT.

Tương tự như ở gia đình, cử chỉ, điệu bộ, kiểu tóc cũng là yếu tố khiến người LGBT bị phân biệt và gây áp lực nhiều nhất. Đồng phục thể hiện giới tính là một trở ngại đáng kể ảnh hưởng tới chất lượng học tập cũng như tâm lý của người chuyển giới. Các phân biệt đối xử từ phía nhà trường và gia đình thường có mối liên hệ rất chặt chẽ với nhau.

Về vấn đề việc làm, gần 30% người từng bị từ chối việc làm vì là người LGBT. Đặc biệt, tỷ lệ người chuyển giới bị từ chối khi xin việc (59%) cao gấp ba lần so với nhóm đồng tính và song tính (19,6%). Người chuyển giới cũng bị phân biệt đối xử trong việc trả lương hay thăng tiến, khiến họ thường chỉ giữ các vị trí cấp thấp, cơ bản mà khó giữ các vị trí quản lý hoặc cao hơn.

Người LGBT đối mặt với những nhận xét, hành động tiêu cực từ cả đồng nghiệp, sếp và khách hàng, đối tác, với tỷ lệ cao từ 33% tới gần 50%. Các hành vi phân biệt đối xử khác mà người tham gia khảo sát báo cáo còn có: bị hỏi thường xuyên về đối tượng yêu đương, ghép đôi với đồng nghiệp khác giới.

Một lần nữa, vấn đề đồng phục với người chuyển giới lại nổi bật lên. Các lý do giải thích cho hành vi phân biệt đối xử thường không được công khai nói ra mà núp dưới các lý do khác, nhưng người LGBT đều có thể cảm nhận được rõ ràng “bởi vì mình là LGBT” mà có sự đối xử không công bằng.

Giải pháp tìm tới những nơi làm việc có chủ là LGBT, hoặc dành cho LGBT, đôi khi lại không phải giải pháp tốt nhất vì phải đối mặt với phân biệt đối xử từ chính những người trong cùng cộng đồng.

Việc phải che dấu, lẩn tránh chỉ khiến người LGBT lưu giữ thêm các áp lực, năng lượng tiêu cực. Ngược lại, khi có thể thoải mái chia sẻ với nơi làm việc về con người thật của mình, đó là sẽ yếu tố quan trọng làm tăng mức độ gắn kết của họ với nơi làm việc, giải phóng sức sáng tạo và cống hiến, nâng cao hiệu suất và cải thiện đời sống tinh thần rõ rệt cho tất cả mọi người.

Ở các lĩnh vực đời sống khác, kết quả nghiên cứu cho thấy ở những không gian công cộng càng phổ biến thì lại càng có tỷ lệ người LGBT trải qua phân biệt đối xử cao hơn: nhà vệ sinh (28,7%), phòng thay đồ, phòng tắm (25%), địa điểm giải trí (24,4%), nơi mua sắm (23,9%) hay nhà hàng, quán cà phê (21,9%).

Một nửa người LGBT từng có người yêu tránh nắm tay hay thể hiện tình cảm nơi công cộng vì lo sự bị xúc phạm, đe dọa. Đây là con số trung bình so với nhiều nước trên thế giới.

Sử dụng nhà vệ sinh công cộng đối với người chuyển giới vẫn là một trở ngại vô cùng lớn. Các tỷ lệ khác ở các lĩnh vực còn lại của người chuyển giới cũng cao hơn so với tỷ lệ chung từ hai tới ba lần.

Hành vi phân biệt đối xử phổ biến nhất mà người LGBT gặp phải là bị từ chối, làm khó, cười cợt hay xúc phạm bằng lời nói, hành động khi tụ tập, tổ chức sinh hoạt hội nhóm, khi làm thủ tục yêu cầu xuất trình giấy tờ thể hiện tên, giới tính (nổi bật với nhóm chuyển giới). Người chuyển giới cũng gặp khó khăn cao hơn hẳn khi đi máy bay hay các phương tiện công cộng.

Các tình huống có thể xuất phát từ việc các quy định pháp luật thiếu nhạy cảm với LGBT, hoặc các quy định pháp luật không có chủ đích tạo ra phân biệt đối xử, nhưng người giữ chức trách lại là nguyên nhân chính dẫn tới những khó khăn, cản trở trong việc thực thi các quyền, nghĩa vụ của người LGBT.

Chịu bạo lực từ những người quen biết

Khi so sánh thông tin về người tấn công và địa điểm diễn ra hành vi bạo lực, có thể thấy người LGBT tại Việt Nam phải đối mặt với bạo lực chủ yếu từ chính những người quen biết ở trường học, gia đình, nơi làm việc, chứ không phải bởi người lạ ở bên ngoài. Đây là sự khác biệt so với một số quốc gia khác, nơi mà ành vi bạo lực được chủ yếu thực hiện bởi người lạ.Ở phần này, người đồng tính nam, chuyển giới nam là đối tượng bị bạo lực cao nhất (lần lượt 45,5% và 18,2%).

Có khoảng 4,5% người LGBT bị tấn công bạo lực trong 12 tháng qua. Tuy nhiên chỉ 2% số đó trình báo với chính quyền, với lý do không trình báo là thấy sự việc xảy ra quá thường xuyên hoặc không tin vụ việc được giải quyết. Giải pháp mà họ lựa chọn là không dùng đến cơ quan nhà nước, mà tự giải quyết hoặc nhờ hỗ trợ từ người thân, các tổ chức làm về LGBT...

Ông Lương Thế Huy cho rằng, mặc dù hiện tại các luật chuyên ngành đều có rải rác điều khoản về chống phân biệt đối xử, thì một cơ chế giải quyết vụ việc phân biệt đối xử tại Việt Nam vẫn còn chưa thật sự dễ dàng tiếp cận và sử dụng hiệu quả. Vì vậy, một Luật Chống phân biệt đối xử, hay Luật Bình đẳng, quy định chung về các nền tảng và cơ chế đảm bảo thực thi là rất cần thiết. Ngoài ra có thể xem xét đưa các vấn đề của người LGBT vào Luật Bình đẳng giới hiện hành.