Cuộc chiến chống ma túy: Pháp luật không có vùng cấm, không có ngoại lệ

Báo Điện tử Chính phủ đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội về những vấn đề được dư luận quan tâm thời gian gần đây liên quan đến người nổi tiếng vướng vào các vụ việc liên quan đến ma túy, từ đó nhìn rộng hơn về trách nhiệm xã hội của người có sức ảnh hưởng và việc xây dựng các giá trị văn hóa tích cực trong xã hội.

Nghệ sĩ vướng ma túy: 'Hồi chuông cảnh báo' trách nhiệm nghệ sĩ với công chúng

Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, đây thực sự là một hồi chuông cảnh báo rất nghiêm khắc, không chỉ đối với một vài cá nhân nghệ sĩ vi phạm, mà còn đối với cả môi trường văn hóa, giải trí và hệ giá trị xã hội hiện nay. Ma túy không bao giờ là chuyện riêng của một người. Khi một người bình thường sử dụng ma túy, đó đã là sự tổn thương đối với bản thân, gia đình và cộng đồng. Nhưng khi người đó là nghệ sĩ, là người nổi tiếng, có hàng triệu người theo dõi, nhất là có ảnh hưởng tới giới trẻ, thì tác động xã hội sẽ lớn hơn rất nhiều.

Nghệ sĩ không chỉ sống bằng tài năng, mà còn sống trong niềm tin của công chúng. Công chúng yêu mến nghệ sĩ không chỉ vì một giọng hát hay, một vai diễn đẹp, một màn trình diễn cuốn hút, mà còn bởi họ nhìn thấy ở nghệ sĩ một hình ảnh để hướng tới: sự sáng tạo, nỗ lực, bản lĩnh và khát vọng sống đẹp. Vì vậy, khi một nghệ sĩ vướng vào ma túy, điều bị tổn thương không chỉ là danh tiếng cá nhân, mà còn là niềm tin xã hội vào những giá trị mà văn hóa nghệ thuật lẽ ra phải nâng đỡ và lan tỏa.

Điều đáng lo ngại hơn là trong xã hội hiện đại, ranh giới giữa nổi tiếng và ảnh hưởng đang trở nên rất mong manh. Có người được tung hô quá nhanh, được chú ý quá nhiều, nhưng lại chưa kịp xây dựng nền tảng văn hóa, đạo đức, bản lĩnh và trách nhiệm tương xứng với sự nổi tiếng ấy. Khi danh tiếng không đi cùng tự trọng, khi hào quang không đi cùng kỷ luật, khi tự do cá nhân không được đặt trong trách nhiệm xã hội, thì nguy cơ lệch chuẩn là rất lớn.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, từ những vụ việc xảy ra thời gian gần đây, điều cần quan tâm không chỉ là hành vi vi phạm của một số cá nhân mà còn là những vấn đề rộng hơn liên quan đến môi trường văn hóa và việc định hình các giá trị xã hội. Trong bối cảnh sức ảnh hưởng của người nổi tiếng ngày càng lớn, câu chuyện cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại cách xã hội đang xây dựng và lan tỏa các hình mẫu văn hóa.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, văn hóa không chỉ là những giá trị được thể hiện trên sân khấu hay trước công chúng, mà còn được phản ánh qua cách con người ứng xử trong đời sống thường nhật. Một nghệ sĩ có thể mắc sai lầm, có thể vấp ngã, nhưng với ma túy, đó không còn là câu chuyện của một lỗi lầm cá nhân đơn thuần. Đây là hành vi nguy hiểm, vi phạm pháp luật, gây tổn hại đến sức khỏe, gia đình, công chúng và môi trường văn hóa. Vì vậy, vấn đề cần được nhìn nhận với thái độ vừa nghiêm khắc để bảo vệ các chuẩn mực xã hội, vừa nhân văn nhằm tăng cường giáo dục, phòng ngừa và hỗ trợ con người tránh xa những hệ lụy tiêu cực.

Nguy cơ lệch chuẩn khi nghệ sĩ vướng ma túy

Theo ông Bùi Hoài Sơn, việc người nổi tiếng vướng vào ma túy tác động lớn nhất nằm ở sự lệch chuẩn âm thầm trong nhận thức. Thanh thiếu niên là lứa tuổi đang hình thành nhân cách, đang đi tìm hình mẫu, đang rất nhạy cảm với cái mới, cái lạ, cái được tung hô trên mạng xã hội. Khi một người nổi tiếng vướng vào ma túy, nếu xã hội không lên tiếng rõ ràng, nếu truyền thông đưa tin theo hướng giật gân, nếu một bộ phận người hâm mộ vẫn bao che, thần tượng hóa hoặc lãng mạn hóa sự sa ngã ấy, thì nguy cơ rất nguy hiểm là giới trẻ có thể hiểu sai rằng đó chỉ là một "tai nạn", một "cuộc chơi", một biểu hiện của cá tính, thậm chí là một phần của đời sống nghệ sĩ.

Đây là điều chúng ta phải đặc biệt cảnh giác. Ma túy không bao giờ là cá tính. Ma túy không bao giờ là phong cách sống. Ma túy không làm con người trở nên nghệ sĩ hơn, sáng tạo hơn hay tự do hơn. Ngược lại, nó tước đoạt tự do, làm băng hoại nhân cách, phá hủy sức khỏe, đẩy con người vào vòng xoáy lệ thuộc, vi phạm pháp luật và đánh mất tương lai.

Với giới trẻ, ảnh hưởng của người nổi tiếng không chỉ nằm ở tác phẩm, mà còn ở lối sống, ngôn ngữ, cách ăn mặc, cách ứng xử và những lựa chọn cá nhân. Một hành vi sai trái của nghệ sĩ, nếu không được xã hội nhận diện đúng, có thể tạo ra hiệu ứng bắt chước, tâm lý tò mò hoặc thái độ coi nhẹ hậu quả. Trong thời đại mạng xã hội, một hình ảnh, một phát ngôn, một đoạn clip có thể lan truyền rất nhanh, nhưng sự phân tích đúng sai, giáo dục giá trị lại thường đến chậm hơn. Chính khoảng trống đó là nơi các lệch chuẩn có thể len vào.

"Tôi muốn nhấn mạnh rằng, không nên vì một số cá nhân vi phạm mà phủ nhận toàn bộ giới nghệ sĩ. Rất nhiều nghệ sĩ đang sống tử tế, lao động nghiêm túc, âm thầm cống hiến cho xã hội. Nhưng chính vì nghệ thuật có sức lan tỏa lớn, nên những trường hợp vi phạm lại càng cần được xử lý nghiêm minh, công khai, minh bạch để khẳng định một nguyên tắc: tài năng không thể là "vùng miễn trừ" cho sai phạm; nổi tiếng không thể là lý do để được dung túng; và người có ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm xã hội càng cao.

Điều chúng ta cần xây dựng cho thanh thiếu niên không chỉ là khả năng yêu mến thần tượng, mà còn là năng lực lựa chọn thần tượng một cách tỉnh táo. Các em cần hiểu rằng thần tượng không phải là người không bao giờ sai, nhưng thần tượng đúng nghĩa phải là người biết lao động chân chính, biết tôn trọng pháp luật, biết giữ gìn nhân phẩm và biết dùng ảnh hưởng của mình để làm cho xã hội tốt đẹp hơn", ông Bùi Hoài Sơn khẳng định.

 Cần xây dựng "hàng rào văn hóa"

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, nguyên nhân dẫn đến việc nghệ sĩ sa đà vào ma túy không thể lý giải hiện tượng này chỉ bằng một nguyên nhân đơn giản. Đúng là đời sống nghệ sĩ có những áp lực rất riêng. Đó là áp lực nổi tiếng, áp lực duy trì hình ảnh, áp lực cạnh tranh, áp lực từ mạng xã hội, áp lực phải luôn mới, luôn khác, luôn được chú ý. Có người bước vào hào quang rất sớm, có người thành công nhanh nhưng nền tảng nội tâm chưa đủ vững. Khi sự nổi tiếng đến nhanh hơn sự trưởng thành, con người rất dễ bị choáng ngợp, dễ đánh mất phương hướng và dễ tìm đến những lối thoát sai lầm.

Môi trường giải trí cũng có những mặt phức tạp. Ở đó có ánh sáng sân khấu, sự tung hô, các mối quan hệ rộng, những cuộc vui sau giờ diễn, những cám dỗ được ngụy trang dưới nhiều hình thức. Nếu thiếu bản lĩnh, thiếu kỷ luật, thiếu một cộng đồng nghề nghiệp lành mạnh, người nghệ sĩ rất dễ bị cuốn vào tâm lý "thử một lần", "cho biết", "không sao đâu". Nhưng trong câu chuyện ma túy, "một lần" đôi khi có thể là điểm khởi đầu của cả một bi kịch.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn khẳng định: "Tôi không đồng tình với cách nhìn chỉ đổ lỗi cho môi trường hay áp lực nghề nghiệp. Áp lực không phải là giấy phép cho sai lầm. Cám dỗ không thể thay thế trách nhiệm cá nhân. Mỗi người trưởng thành, nhất là người hoạt động nghệ thuật và có ảnh hưởng công chúng, phải tự ý thức rất rõ giới hạn của mình. Pháp luật là ranh giới không được vượt qua. Đạo đức nghề nghiệp là nền tảng không được buông bỏ. Sự yêu mến của công chúng là niềm tin không được phản bội.

Nguyên nhân sâu xa hơn, theo tôi, nằm ở sự thiếu hụt nền tảng văn hóa trong ứng xử với danh tiếng. Chúng ta nói nhiều đến đào tạo kỹ năng biểu diễn, kỹ năng truyền thông, kỹ năng xây dựng hình ảnh, nhưng có lẽ chưa quan tâm đúng mức đến giáo dục đạo đức nghề nghiệp, năng lực tự quản trị bản thân, trách nhiệm xã hội của nghệ sĩ và người có ảnh hưởng. Một người có tài nhưng thiếu văn hóa ứng xử với chính tài năng của mình thì tài năng ấy có thể trở thành gánh nặng. Một người nổi tiếng nhưng thiếu khả năng kiểm soát bản thân thì sự nổi tiếng ấy có thể biến thành con dao hai lưỡi.

Vì vậy, cần nhìn vấn đề ở cả hai phía: Xã hội phải tạo môi trường nghệ thuật lành mạnh hơn, chuyên nghiệp hơn; các đơn vị quản lý, công ty giải trí, hội nghề nghiệp phải có trách nhiệm hơn; nhưng chính nghệ sĩ cũng phải tự xây dựng "hàng rào văn hóa" bên trong mình. Hàng rào ấy là lòng tự trọng, là ý thức pháp luật, là sự biết ơn công chúng, là trách nhiệm với gia đình, với người hâm mộ và với chính tương lai của mình".

Cảnh báo nghiêm khắc, xử lý nghiêm minh với môi trường văn hóa và niềm tin công chúng

Để hạn chế tình trạng vi phạm liên quan đến ma túy trong giới nghệ sĩ và giảm tác động tiêu cực tới giới trẻ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, trước hết phải xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến ma túy, bất kể người đó là ai. Sự nghiêm minh của pháp luật chính là thông điệp giáo dục mạnh mẽ nhất. Người nổi tiếng không thể đứng ngoài pháp luật, càng không thể dùng danh tiếng để làm nhẹ đi hậu quả xã hội của hành vi sai trái. Khi pháp luật được thực thi công bằng, xã hội sẽ có điểm tựa để bảo vệ chuẩn mực.

Thứ hai, cơ quan quản lý văn hóa, các hội nghề nghiệp, đơn vị tổ chức biểu diễn, công ty quản lý nghệ sĩ cần xây dựng và thực thi mạnh mẽ hơn các quy tắc đạo đức nghề nghiệp. Không thể chỉ quản lý nghệ sĩ bằng hợp đồng biểu diễn hay hiệu quả thương mại. Cần coi trách nhiệm xã hội, ý thức tuân thủ pháp luật, lối sống lành mạnh là một phần của tiêu chuẩn nghề nghiệp. Với những người vi phạm nghiêm trọng, cần có chế tài phù hợp trong hoạt động nghề nghiệp, trong quảng cáo, biểu diễn, xuất hiện trên truyền thông, để bảo đảm không tạo ra thông điệp sai lệch cho công chúng.

Thứ ba, gia đình và nhà trường phải là tuyến phòng ngừa đầu tiên. Phòng chống ma túy không thể chỉ bắt đầu khi đã có vụ việc. Trẻ em, thanh thiếu niên cần được giáo dục từ sớm về tác hại của ma túy, nhưng không phải bằng những bài học khô cứng, hù dọa, mà bằng cách giúp các em có năng lực nhận diện cám dỗ, biết nói không, biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khủng hoảng, biết phân biệt giữa tự do và buông thả, giữa cá tính và lệch chuẩn. Một đứa trẻ có đời sống tinh thần lành mạnh, có gia đình lắng nghe, có nhà trường đồng hành, có môi trường văn hóa tích cực sẽ có sức đề kháng tốt hơn trước những cạm bẫy.

Thứ tư, truyền thông và mạng xã hội cũng cần có trách nhiệm. Khi đưa tin về nghệ sĩ vướng ma túy, cần tránh giật gân, tránh biến bi kịch thành một thứ "drama" giải trí. Càng không nên lặp đi lặp lại những chi tiết có thể kích thích tò mò sai lệch. Điều cần nhấn mạnh là hậu quả pháp lý, hậu quả đạo đức, sự tổn thương đối với gia đình, công chúng và xã hội. Truyền thông phải góp phần định hướng giá trị, không chỉ chạy theo sự chú ý nhất thời.

Thứ năm, chính người hoạt động nghệ thuật phải tự ý thức rằng bước lên sân khấu là bước vào một không gian của trách nhiệm. Nghệ sĩ có quyền sống đời sống cá nhân, nhưng không thể quên rằng sự nổi tiếng luôn đi kèm trách nhiệm công chúng. Tài năng cần được nâng đỡ bằng nhân cách. Sáng tạo cần được bảo vệ bằng kỷ luật. Hào quang chỉ có ý nghĩa khi nó được thắp sáng từ lao động tử tế và lối sống trong sạch.

"Hãy biết yêu thương bản thân bằng cách nói không với ma túy"

Gửi gắm thông điệp tới giới trẻ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, yêu thương bản thân đôi khi bắt đầu từ những lựa chọn đúng đắn và trách nhiệm với chính tương lai của mình.

Theo ông, ma túy hiện nay có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức ngụy trang tinh vi, với những tên gọi mới lạ, trong những cuộc vui tưởng như vô hại hoặc từ tâm lý tò mò như "thử một lần cho biết", "một lần chắc không sao". Tuy nhiên, không có sự tò mò nào đáng để đánh đổi sức khỏe, danh dự, tương lai và hạnh phúc của bản thân cũng như gia đình.

Ông nhấn mạnh, bản lĩnh của người trẻ không nằm ở việc dám thử những điều nguy hiểm, mà ở khả năng nói không với điều sai trái, biết tránh xa những cám dỗ tiêu cực và lựa chọn lối sống tích cực, lành mạnh.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một xã hội văn minh không chỉ được đo bằng những giá trị vật chất hay sự phát triển của ngành công nghiệp giải trí, mà còn ở khả năng bảo vệ con người trước những nguy cơ làm suy giảm các giá trị tốt đẹp.

"Nghệ thuật đích thực phải góp phần nâng con người lên, hướng con người tới những giá trị nhân văn và trách nhiệm hơn với cộng đồng. Vì vậy, mỗi nghệ sĩ, mỗi gia đình, mỗi nhà trường, mỗi cơ quan quản lý và cả người trẻ đều cần chung tay xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tích cực và đáng tin cậy hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Minh Thư