Phát hiện sớm HIV: Chìa khóa hướng tới chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030

16/11/2026 16:50

(Chinhphu.vn) - Dịch HIV/AIDS tại Việt Nam đang có những thay đổi đáng chú ý về phương thức lây truyền, nhóm tuổi và địa bàn nguy cơ. Trong bối cảnh nguồn lực phòng, chống dịch còn nhiều khó khăn, mở rộng các hình thức xét nghiệm linh hoạt, tăng cường tiếp cận cộng đồng, xóa bỏ kỳ thị và bảo đảm nguồn lực bền vững là những giải pháp quan trọng để phát hiện sớm người nhiễm HIV, hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.

Hình thái dịch HIV thay đổi, nhiều nhóm nguy cơ khó tiếp cận

Theo báo cáo của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), tính đến giữa năm 2026, cả nước ghi nhận 258.047 người nhiễm HIV còn sống và 117.746 trường hợp tử vong lũy tích. Riêng 8 tháng đầu năm 2026, toàn quốc phát hiện mới 5.938 ca nhiễm HIV và 1.857 ca tử vong.

Phát hiện sớm HIV: Chìa khóa hướng tới chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030 - Ảnh 1.

Tư vấn điều trị cho người nhiễm HIV. Ảnh: chinhphu.vn/TC

Đáng chú ý, hình thái dịch HIV/AIDS tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ rệt. Lây truyền qua đường tình dục không an toàn đã trở thành đường lây chủ yếu, chiếm 61,9% số ca nhiễm mới trong năm 2025. Nam giới chiếm 83,1% số ca nhiễm mới, trong đó nhóm tuổi từ 16-29 chiếm tới 41,37%. Nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) tiếp tục được xác định là quần thể nguy cơ cao.

Những thay đổi này đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức tiếp cận trong công tác phòng, chống HIV/AIDS, nhất là đối với nhóm thanh niên, người lao động tại các khu công nghiệp và những người có hành vi nguy cơ nhưng chưa chủ động tiếp cận dịch vụ y tế.

Tại Trạm Y tế phường Việt Hưng, Trưởng Trạm Y tế phường Đỗ Thị Thu Hà cho biết, từ ngày 1/1 đến 31/10/2026, đơn vị đã thực hiện xét nghiệm sàng lọc HIV cho 360 lượt người, xét nghiệm khẳng định cho 34 trường hợp; quản lý biến động và chăm sóc sức khỏe cho hơn 140 người nhiễm HIV cư trú trên địa bàn; triển khai điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) cho 72 người có nguy cơ cao.

Tuy nhiên, theo bà Đỗ Thị Thu Hà, việc tiếp cận các nhóm nguy cơ ngày càng khó khăn do mức độ di biến động dân cư cao, tâm lý e ngại và xu hướng kết nối chủ yếu thông qua mạng xã hội, các ứng dụng hẹn hò trực tuyến. Trong khi đó, tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử và tự kỳ thị vẫn tồn tại, khiến nhiều người ngại xét nghiệm sớm, thậm chí che giấu tình trạng nhiễm HIV, gây khó khăn cho công tác quản lý và điều trị.

Ở phạm vi rộng hơn, Phó Trưởng phòng Kiểm soát HIV và Bệnh truyền nhiễm mạn tính (Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế) Trần Thanh Tùng cho biết, Việt Nam vẫn duy trì tốt mục tiêu kiểm soát dịch. Tuy nhiên, địa bàn phân bố dịch đã có nhiều thay đổi. HIV không chỉ tập trung tại các đô thị lớn mà còn có xu hướng mở rộng đến các khu công nghiệp tập trung, đô thị vệ tinh, nơi có mật độ di biến động dân cư trẻ lớn.

Bên cạnh những thách thức về dịch tễ, nguồn lực tài chính cũng là vấn đề đáng quan tâm. Nguồn viện trợ quốc tế, vốn chiếm tỷ trọng lớn trong giai đoạn 2005-2025, đang bị cắt giảm nhanh, trong khi ngân sách nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế tại một số địa phương chưa kịp bù đắp khoảng trống tài chính.

Đáng chú ý, dịch vụ PrEP hiện chủ yếu vẫn dựa vào nguồn viện trợ, chưa được Quỹ Bảo hiểm y tế chi trả. Các xét nghiệm chẩn đoán sớm cho trẻ em, sàng lọc bệnh đồng nhiễm và nhiễm trùng cơ hội cũng chưa được cung cấp đồng đều tại các tuyến hoặc chưa nằm trong danh mục thanh toán của Bảo hiểm y tế. Những hạn chế này ảnh hưởng đến khả năng duy trì, mở rộng dịch vụ dự phòng và điều trị.

Phát hiện muộn làm tăng gánh nặng điều trị và nguy cơ lây nhiễm

Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là tỉ lệ người nhiễm HIV được điều trị muộn còn cao, trong khi không ít người có nguy cơ vẫn trì hoãn xét nghiệm do lo ngại lộ thông tin cá nhân và bị kỳ thị.

Bà Hồ Thị Kim Ngân, Ủy viên Ban Chấp hành Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khóa XIV, Phó Trưởng ban Quan hệ lao động Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam cho biết, nỗi sợ lộ thông tin và bị phân biệt đối xử là một trong những rào cản tâm lý lớn đối với người lao động. Nhiều công nhân lo ngại việc xét nghiệm HIV có thể khiến đồng nghiệp xa lánh, doanh nghiệp phân biệt đối xử, thậm chí ảnh hưởng đến việc làm.

Thực tế đã ghi nhận những trường hợp vì sợ bị kỳ thị và mất việc mà hằng tháng phải di chuyển hơn 100km sang tỉnh khác để lấy thuốc điều trị. Bên cạnh đó, đặc thù làm việc theo ca kíp khiến công nhân khó bố trí thời gian đến cơ sở y tế trong giờ hành chính. Nhiều người cũng chưa biết rõ địa điểm tư vấn, xét nghiệm an toàn, bảo mật và miễn phí gần nơi ở hoặc nơi làm việc.

Đối với nhóm thanh niên, học sinh, sinh viên và MSM, việc tìm kiếm bạn tình qua các ứng dụng hẹn hò ẩn danh, diễn đàn kín khiến các phương thức truyền thông, giám sát y tế truyền thống khó tiếp cận. Trong khi đó, mức độ hiểu biết về HIV/AIDS và khả năng tiếp cận dịch vụ dự phòng ở một số nhóm nguy cơ vẫn còn hạn chế.

Theo các số liệu được báo cáo tại hội thảo, tỉ lệ hiểu biết đầy đủ về HIV/AIDS ở thanh niên còn thấp, với nữ đạt 39,8% và nam đạt 48,7%. Tỉ lệ tiếp cận dịch vụ dự phòng ở người nghiện chích ma túy đạt 42%, phụ nữ bán dâm đạt 40% và nhóm MSM đạt 54%.

Việc phát hiện HIV muộn không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người bệnh mà còn làm tăng gánh nặng tài chính và nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng. Khi không được điều trị kịp thời, hệ miễn dịch suy giảm sâu, người bệnh dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội nghiêm trọng, khiến quá trình phục hồi trở nên khó khăn hơn.

PGS.TS. Phan Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Hà Nội (nguyên Cục trưởng Cục Phòng, chống HIV/AIDS) cho biết, nếu phát hiện muộn dẫn đến điều trị ARV không kịp thời hoặc xảy ra tình trạng kháng thuốc, chi phí cho phác đồ điều trị bậc mới có thể tăng gấp 15-20 lần so với phác đồ ban đầu. Điều này tạo thêm gánh nặng cho Quỹ Bảo hiểm y tế và gia đình người bệnh.

Đặc biệt, người nhiễm HIV không biết tình trạng của mình có thể tiếp tục làm lây truyền virus cho bạn tình và những người xung quanh khi chưa có biện pháp dự phòng phù hợp.

Đổi mới xét nghiệm, tăng cường tiếp cận trên nền tảng số

Tính đến hết năm 2025, tỉ lệ người nhiễm HIV biết tình trạng của mình tại Việt Nam đạt 94,9%; tỷ lệ người biết tình trạng nhiễm được điều trị ARV đạt 80,5%; trong số những người đang điều trị ARV, có 95,6% đạt tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế. Đây là những kết quả quan trọng, góp phần củng cố thông điệp K=K (Không phát hiện = Không lây truyền). Tuy nhiên, khoảng cách giữa các chỉ tiêu cho thấy yêu cầu không chỉ dừng ở việc phát hiện người nhiễm HIV mà còn phải bảo đảm kết nối họ với dịch vụ điều trị và duy trì điều trị hiệu quả.

Theo định hướng của ngành Y tế, một trong những giải pháp trọng tâm là đổi mới phương thức tiếp cận, lấy người dân làm trung tâm, đồng thời tận dụng công nghệ để mở rộng dịch vụ xét nghiệm, dự phòng và điều trị.

Trước hết, cần đa dạng hóa hình thức xét nghiệm, tạo điều kiện để người dân chủ động kiểm tra tình trạng sức khỏe trong môi trường thuận tiện, riêng tư. Nền tảng tuxetnghiem.vn được xác định là một trong những kênh hỗ trợ người dân đăng ký nhận sinh phẩm tự xét nghiệm HIV miễn phí tại nhà, giúp giảm tâm lý e ngại và lo lộ thông tin.

Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO) và nhân viên tiếp cận cộng đồng trong triển khai xét nghiệm lưu động tại các cụm nhà trọ, khu công nghiệp và điểm hẹn cộng đồng. Các cơ sở y tế cần nghiên cứu bố trí lịch xét nghiệm ngoài giờ hành chính, buổi tối hoặc cuối tuần để phù hợp với điều kiện làm việc của công nhân và học sinh, sinh viên.

Việc mở rộng xét nghiệm nhiễm mới, xét nghiệm bạn tình và bạn chích cũng cần được chú trọng nhằm phát hiện sớm các chùm ca bệnh mới nổi. Theo tài liệu tại hội thảo, xét nghiệm nhiễm mới đã được triển khai tại 30/34 tỉnh. Bên cạnh mở rộng dịch vụ trực tiếp, truyền thông số cần trở thành một phương thức tiếp cận quan trọng. Theo ông Trần Thanh Tùng, các nền tảng mạng xã hội, ứng dụng di động và trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ được khai thác để tư vấn bảo mật, hỗ trợ đăng ký tự xét nghiệm HIV và cung cấp dịch vụ dự phòng từ xa.

Các nền tảng như TikTok, Facebook, Zalo và ứng dụng hẹn hò có thể được tận dụng để truyền thông, tư vấn riêng tư và kết nối người có nguy cơ với dịch vụ xét nghiệm. Đặc biệt, cần lan tỏa mạnh mẽ thông điệp K=K, giúp cộng đồng hiểu rằng người nhiễm HIV nếu được phát hiện sớm, tuân thủ điều trị ARV và đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện thì không lây truyền HIV qua đường tình dục. Đây cũng là giải pháp quan trọng nhằm giảm mặc cảm, xóa bỏ kỳ thị và phân biệt đối xử.

Một giải pháp cần được quan tâm là thể chế hóa cơ chế đặt hàng dịch vụ cộng đồng (Social Contracting), sử dụng ngân sách nhà nước để đặt hàng các tổ chức CBO đủ năng lực thực hiện tư vấn, tìm kiếm trường hợp có nguy cơ và chuyển gửi xét nghiệm. Qua đó, duy trì lực lượng tiếp cận cộng đồng, giảm phụ thuộc vào viện trợ quốc tế.

Về chuyên môn, ngành Y tế định hướng tăng độ bao phủ PrEP, đa dạng hình thức sử dụng từ uống hằng ngày, theo tình huống đến chuẩn bị lộ trình tiếp cận các dạng PrEP tác dụng kéo dài. Đồng thời, tăng cường kết nối người nhiễm HIV với dịch vụ điều trị ARV ngay trong ngày; chú trọng sàng lọc, quản lý các bệnh đồng nhiễm như lao, viêm gan B, viêm gan C và các bệnh không lây nhiễm.

Đặc biệt, bảo đảm quyền riêng tư và chống phân biệt đối xử phải được đặt lên hàng đầu. Không thực hiện xét nghiệm HIV bắt buộc đại trà trong tuyển dụng lao động; không công khai kết quả xét nghiệm và cần xử lý nghiêm các hành vi phân biệt đối xử với người nhiễm HIV. Việc lồng ghép tư vấn, sàng lọc hành vi nguy cơ trong hoạt động khám sức khỏe tại trạm y tế xã, phường cũng sẽ góp phần phát hiện những trường hợp chưa được tiếp cận dịch vụ.

Để các giải pháp được triển khai đồng bộ, vai trò của chính quyền địa phương có ý nghĩa quyết định. Các địa phương cần đưa chỉ tiêu phòng, chống HIV/AIDS vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm; chủ động bố trí ngân sách đối ứng, hỗ trợ thẻ Bảo hiểm y tế cho người nhiễm HIV có hoàn cảnh khó khăn và kinh phí xét nghiệm sàng lọc.

Phát hiện sớm không chỉ giúp người nhiễm HIV được điều trị kịp thời, bảo vệ sức khỏe và giảm chi phí y tế mà còn góp phần ngăn chặn chuỗi lây truyền trong cộng đồng. Khi dịch vụ xét nghiệm được mở rộng, thông tin được bảo mật, các rào cản kỳ thị từng bước được tháo gỡ và nguồn lực được bảo đảm bền vững, Việt Nam sẽ có thêm nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.

Thùy Chi

hiv
}
Top