Nghệ An ngăn chặn nguy cơ lây nhiễm HIV trong cộng đồng bằng giải pháp trọng tâm

Trong bối cảnh nguồn lực cho công tác phòng, chống HIV/AIDS còn nhiều hạn chế, ngành y tế Nghệ An đang tập trung triển khai các giải pháp can thiệp có trọng tâm, trọng điểm nhằm kiểm soát hiệu quả dịch bệnh, hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.

Tại chương trình "Họp điều phối các dự án tại Nghệ An năm 2026" do Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phát triển cộng đồng (SCDI) tổ chức sáng 6/5, với sự tham gia của ngành y tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Nghệ An, các bệnh viện chuyên khoa và nhiều nhóm cộng đồng hoạt động trong lĩnh vực phòng, chống HIV/AIDS, nhiều vấn đề thực tiễn trong công tác dự phòng, điều trị và quản lý người nhiễm HIV đã được phân tích, thảo luận.

Tập trung nguồn lực vào nhóm nguy cơ cao

TS.BS Nguyễn Văn Thương, Phó Giám đốc Sở Y tế Nghệ An cho biết, trong bối cảnh các chương trình mục tiêu quốc gia đang giảm dần, trách nhiệm triển khai công tác phòng, chống HIV/AIDS, lao, sốt rét và chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện chủ yếu do địa phương đảm nhiệm. Vì vậy, vai trò đồng hành của các tổ chức quốc tế, tổ chức cộng đồng và các dự án hỗ trợ trở nên đặc biệt quan trọng trong việc duy trì hoạt động can thiệp tại cơ sở cũng như tiếp cận người bệnh.

Theo lãnh đạo Sở Y tế Nghệ An, do nguồn lực địa phương còn hạn chế nên các hoạt động cần triển khai theo hướng trọng tâm, tập trung sâu vào các nhóm nguy cơ cao và địa bàn phức tạp để nâng cao hiệu quả can thiệp. Trong đó, huyện Quế Phong được xác định là địa bàn trọng điểm về ma túy và HIV; còn khu vực TP Vinh (cũ) cần tập trung can thiệp ở nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM).

TS.BS Nguyễn Văn Thương cũng yêu cầu các đơn vị định kỳ báo cáo kết quả hoạt động về Sở Y tế tỉnh để kịp thời tháo gỡ khó khăn, đồng thời tăng cường lồng ghép giữa các chương trình như HIV và lao nhằm mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, tránh chồng chéo và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Thực tế cho thấy, mặc dù công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Nghệ An đã đạt nhiều kết quả tích cực, song nguy cơ lây nhiễm vẫn tiềm ẩn và có xu hướng chuyển dịch đáng chú ý. Theo báo cáo của CDC Nghệ An, từ khi phát hiện ca HIV đầu tiên đến hết năm 2025, toàn tỉnh phát hiện 11.169 trường hợp nhiễm HIV, trong đó 4.727 trường hợp đã tử vong, hiện còn 6.442 người nhiễm HIV đang được quản lý. Người nhiễm HIV chủ yếu là nam giới, tập trung ở nhóm tuổi từ 25-34 và nhóm tiêm chích ma túy.

Trong khi đó, tính đến tháng 9/2025, toàn tỉnh ghi nhận 11.148 người nhiễm HIV được báo cáo; trong đó có 6.677 trường hợp chuyển sang giai đoạn AIDS và 4.716 trường hợp tử vong do HIV/AIDS. Riêng trong 6 tháng đầu năm 2025, Nghệ An phát hiện 70 trường hợp nhiễm HIV mới, số người tử vong do AIDS là 23 trường hợp.

Các số liệu cho thấy dịch HIV/AIDS tại Nghệ An vẫn đang diễn biến phức tạp. Người nhiễm HIV đa số là nam giới, chiếm 77,66%; nhóm tuổi từ 25-34 chiếm 48,20%. Đáng chú ý, đối tượng tiêm chích ma túy chiếm tới 66,69% số người nhiễm HIV, trong khi phụ nữ bán dâm chiếm 0,84%. Đường lây truyền HIV chủ yếu vẫn qua đường máu với tỉ lệ 70,36%; lây qua đường tình dục chiếm 27,35%; lây truyền từ mẹ sang con chiếm 2,29%.

Xu hướng lây nhiễm thay đổi, thách thức mới gia tăng

Một trong những vấn đề được các chuyên gia đặc biệt quan tâm là sự thay đổi xu hướng lây nhiễm HIV tại Nghệ An trong những năm gần đây. Nếu như trước đây, tiêm chích ma túy là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến lây nhiễm HIV, thì từ năm 2015 trở lại đây, xu hướng lây nhiễm qua quan hệ tình dục, đặc biệt là quan hệ tình dục đồng giới nam, đang gia tăng nhanh chóng.

Theo tính toán của các chuyên gia tại Nghệ An, hiện có gần 10.000 người có xu hướng quan hệ tình dục đồng giới nam, nhiều hơn số người tiêm chích ma túy đang được quản lý trên địa bàn tỉnh. Nghệ An hiện có một nhóm MSM với khoảng 1.000 người đã công khai.

Đại diện CDC Nghệ An cho biết, mặc dù dịch HIV/AIDS từng bước được kiểm soát nhưng nguy cơ lây nhiễm vẫn tiềm ẩn trong cộng đồng do tình trạng kỳ thị và tự kỳ thị khiến nhiều người ngại tiếp cận xét nghiệm và điều trị. Trong khi đó, nhóm sử dụng ma túy thường xuyên di biến động, còn nhóm MSM chủ yếu kết nối qua mạng xã hội nên việc tiếp cận trực tiếp gặp nhiều khó khăn.

Đây cũng là thách thức lớn đối với ngành y tế và các tổ chức cộng đồng trong quá trình triển khai các chương trình can thiệp dự phòng HIV/AIDS. Với đặc thù là tỉnh có diện tích rộng, địa hình phức tạp, nhiều khu vực miền núi, giao thông khó khăn, việc tiếp cận dịch vụ y tế của nhóm nguy cơ cao còn hạn chế.

Tại nhiều địa bàn vùng sâu, vùng xa, nhận thức của người dân về HIV/AIDS và các biện pháp dự phòng lây nhiễm còn chưa đầy đủ. Điều này ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả triển khai các chương trình can thiệp giảm tác hại, tư vấn và xét nghiệm HIV tại cộng đồng.

Ngoài ra, công tác phòng, chống HIV/AIDS vẫn gặp nhiều khó khăn do tình trạng kỳ thị đối với người nhiễm HIV và các nhóm nguy cơ cao chưa được xóa bỏ hoàn toàn. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ tham gia hoạt động phòng, chống HIV/AIDS tại các tuyến còn thiếu; nhiều cơ sở y tế thường xuyên thay đổi, luân chuyển nhân lực hoặc phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau.

Phát huy vai trò mạng lưới cộng đồng

Trong bối cảnh đó, vai trò của các tổ chức cộng đồng, mạng lưới đồng đẳng và các dự án hỗ trợ ngày càng được khẳng định. Theo đại diện SCDI, trong năm 2025, các nhóm cộng đồng đã tiếp cận hơn 3.700 khách hàng thuộc nhóm nguy cơ cao, thực hiện gần 3.000 lượt xét nghiệm HIV và phát hiện 37 ca dương tính mới.

Đáng chú ý, số ca HIV mới trong nhóm MSM vượt 150% chỉ tiêu đề ra, trong khi nhóm tiêm chích ma túy vẫn được đánh giá là nhóm nguy cơ phức tạp nhất.

Nhiều chuyên gia cho rằng, để nâng cao hiệu quả phòng, chống HIV/AIDS, cần tiếp tục phát huy vai trò của mạng lưới đồng đẳng trong tiếp cận người bệnh, truyền thông thay đổi hành vi và hỗ trợ duy trì điều trị. Đặc biệt, tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, mạng lưới cộng đồng có vai trò quan trọng trong kết nối, chuyển gửi và hỗ trợ người bệnh tiếp cận dịch vụ y tế.

Ngoài nội dung về HIV/AIDS, cuộc họp cũng đánh giá kết quả triển khai các mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng; công tác phối hợp giữa SCDI và SSDC trong phòng chống lao, can thiệp giảm hại ma túy và hỗ trợ cộng đồng. Các đại biểu đã thảo luận nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tiếp cận và hỗ trợ người bệnh tại cơ sở.

Nhiều khó khăn từ các nhóm đồng đẳng và Trung tâm Y tế vùng cao cũng được lãnh đạo các bệnh viện, đơn vị chuyên môn trao đổi, giải đáp trực tiếp. Các ý kiến tập trung vào những vướng mắc trong chuyển gửi, quản lý và duy trì điều trị HIV/AIDS tại vùng sâu, vùng xa do giao thông cách trở, thiếu nhân lực và người bệnh ngại đi xa để điều trị.

Hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030

Để hướng tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, các chuyên gia cho rằng Nghệ An cần tiếp tục mở rộng truyền thông đa nền tảng, tăng xét nghiệm HIV tại cộng đồng, củng cố mạng lưới tiếp cận viên và tăng cường phối hợp liên ngành trong quản lý, điều trị người bệnh.

Mục tiêu của Chiến lược quốc gia phòng, chống HIV/AIDS đến năm 2030 hướng tới tầm nhìn "ba không" của Liên Hợp Quốc gồm: Không còn người nhiễm mới HIV, không còn người tử vong do AIDS và không còn kỳ thị, phân biệt đối xử với HIV/AIDS.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Nghệ An đang tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trọng tâm. Ông Phạm Đình Du, Phó Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Nghệ An cho biết, thời gian tới tỉnh sẽ tiếp tục mở rộng tư vấn, xét nghiệm sớm và điều trị tại 25 cơ sở điều trị HIV/AIDS; tăng cường truyền thông, giáo dục sức khỏe đến tận thôn bản, trường học; phát triển mạng lưới nhân viên tiếp cận cộng đồng, đặc biệt tại vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Cùng với đó, Nghệ An sẽ tiếp tục duy trì và mở rộng các chương trình PrEP, Methadone, nhất là đối với nhóm MSM, người chuyển giới và bạn tình của người nhiễm HIV; đồng thời đẩy mạnh các hoạt động giảm kỳ thị, phân biệt đối xử để người nhiễm HIV được sống, làm việc và hòa nhập xã hội như những người bình thường khác.

"Mục tiêu của chúng tôi không chỉ là kiểm soát dịch, mà còn giúp người nhiễm HIV sống khỏe mạnh, tự tin, hòa nhập xã hội. Khi mọi người cùng hiểu, cùng chung tay, dịch bệnh AIDS sẽ không còn là nỗi ám ảnh!", ông Phạm Đình Du nhấn mạnh.

Thùy Chi