Nguy cơ hơn 3 triệu ca nhiễm HIV mới trên toàn cầu nếu không 'hành động' trước năm 2030

Theo báo cáo đặc biệt do Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) công bố nhân Hội nghị AIDS quốc tế lần thứ 26 diễn ra tại Rio de Janeiro (Brazil) từ ngày 27-31/7, việc cắt giảm viện trợ quốc tế và thu hẹp các chương trình phòng ngừa HIV, đặc biệt là các dịch vụ do cộng đồng triển khai, đang đe dọa làm đảo ngược những thành quả đã đạt được trong hơn 3 thập kỷ qua.

Năm 2025, thế giới ghi nhận khoảng 1,2 triệu người nhiễm HIV mới và 570.000 người chết do các bệnh liên quan đến AIDS. Mặc dù đây là mức thấp nhất trong hơn 30 năm, tiến độ kiểm soát dịch vẫn diễn ra không đồng đều khi số ca nhiễm mới tăng tại 3 khu vực và 21 quốc gia.

Hiện vẫn còn khoảng 9 triệu trong tổng số 41 triệu người sống chung với HIV chưa được điều trị, trong khi gần một nửa số trẻ em nhiễm HIV chưa được tiếp cận liệu pháp kháng virus (ARV). UNAIDS cảnh báo, nếu thế giới không hành động quyết liệt để đạt các mục tiêu vào năm 2030, sẽ có hơn 3 triệu người nhiễm HIV vào năm 2030.

Bên cạnh đó, báo cáo cũng ghi nhận những tín hiệu tích cực. Các quốc gia gồm Benin, Eswatini, Kenya, Lesotho, Nepal, Rwanda và Zimbabwe đã giảm gần 80% số ca nhiễm HIV mới kể từ năm 2010. Đồng thời, 11 quốc gia đã hoàn thành mục tiêu điều trị "95-95-95", cho thấy việc kiểm soát HIV hoàn toàn khả thi nếu có chiến lược và nguồn lực phù hợp.

Khoa học mở ra cơ hội mới nhưng tiếp cận còn bất bình đẳng

UNAIDS đánh giá những tiến bộ khoa học đang mở ra bước ngoặt trong phòng ngừa HIV với các loại thuốc dự phòng có hiệu quả bảo vệ gần tương đương vaccine. Các loại thuốc tiêm định kỳ hằng tháng hoặc 6 tháng/lần đã bắt đầu được đưa vào sử dụng, trong khi thuốc uống hằng tháng đang ở giai đoạn thử nghiệm cuối. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở công nghệ mà ở khả năng tiếp cận.

Giám đốc Điều hành UNAIDS Winnie Byanyima nhấn mạnh, những đột phá khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi mọi người có thể tiếp cận thuốc với mức giá hợp lý. Nếu đổi mới không đi kèm khả năng tiếp cận thì đó không phải là tiến bộ mà là bất công.

Một số quốc gia đã đẩy mạnh mở rộng tiếp cận thuốc dự phòng HIV. Brazil tăng 41% số người sử dụng thuốc dự phòng ít nhất một lần trong năm qua; Ethiopia và Uganda cũng đã có những hành động để mở rộng khả năng tiếp cận thông qua nguồn tài trợ trong nước và các nguồn khác. Nam Phi tiếp tục đàm phán để giảm giá thuốc tiêm phòng ngừa hai lần một năm là lenacapavir.

Trong khi đó, UNITAID, Quỹ Toàn cầu phòng, chống AIDS, Lao và Sốt rét cùng các đối tác đã huy động nguồn lực nhằm triển khai thuốc lenacapavir cho khoảng 3 triệu người vào năm 2028.

Tuy nhiên, UNAIDS cho rằng con số này vẫn còn rất khiêm tốn so với nhu cầu thực tế khi thế giới cần khoảng 20 triệu người được tiếp cận các biện pháp dự phòng bằng thuốc kháng vi rus để tạo tác động đáng kể trong việc ngăn chặn các ca nhiễm HIV mới.

Suy giảm viện trợ quốc tế đe dọa các chương trình phòng, chống HIV

Theo báo cáo, viện trợ phát triển chính thức (ODA) toàn cầu giảm 23% trong năm 2025, mức giảm mạnh nhất từ trước đến nay. Nguồn tài chính quốc tế dành riêng cho phòng, chống HIV cũng giảm hơn 1,5 tỷ USD, từ 8,8 tỷ USD năm 2024 xuống còn 7,3 tỷ USD năm 2025 - giảm 18%, mức thấp nhất trong gần 2 thập kỷ.

Nhiều quốc gia châu Phi có thu nhập thấp và gánh nặng HIV cao hiện vẫn phụ thuộc tới hơn 90% vào ODA cho các hoạt động phòng, chống HIV.

Bà Winnie Byanyima cho rằng thời kỳ phụ thuộc vào viện trợ quốc tế đã kết thúc và các quốc gia cần chủ động tăng đầu tư trong nước. Đồng thời, cộng đồng quốc tế cần khẩn trương cải cách hệ thống tài chính và đẩy nhanh tái cơ cấu nợ để các chính phủ có thêm nguồn lực đầu tư cho y tế, giáo dục và phát triển bền vững.

Việc cắt giảm tài trợ đang ảnh hưởng trực tiếp đến các dịch vụ phòng ngừa HIV. Tại khu vực châu Phi cận Sahara, 80% kinh phí phòng ngừa HIV đến từ viện trợ quốc tế. Các tổ chức cộng đồng từng nhận khoảng 25% nguồn viện trợ nước ngoài dành cho HIV vào năm 2024. Các khảo sát cho thấy ở một số quốc gia, các tổ chức này đã tiếp cận được 22% người nhiễm HIV và tới 60% các nhóm dân cư dễ bị tổn thương với các dịch vụ cứu sống.

Khảo sát tại 47 quốc gia trong năm 2026 cho thấy nhiều dịch vụ cộng đồng suy giảm nghiêm trọng. Hỗ trợ dự phòng và chăm sóc HIV do cộng đồng triển khai giảm 50%; các dịch vụ dành cho nam quan hệ đồng giới giảm 85%; dịch vụ hỗ trợ người bán dâm giảm 82%; hỗ trợ nạn nhân bạo lực trên cơ sở giới giảm 72%. Tại một số quốc gia, kinh phí mua bao cao su cũng bị cắt giảm trên 90%.

Nhân quyền là yếu tố then chốt để chấm dứt AIDS

Báo cáo của UNAIDS cũng bày tỏ lo ngại về xu hướng gia tăng các chính sách hình sự hóa đối với những nhóm dân số dễ bị tổn thương. Vào năm 2026, 168 quốc gia hình sự hóa hoạt động mại dâm, 152 quốc gia hình sự hóa việc tàng trữ lượng nhỏ ma túy, 66 quốc gia hình sự hóa quan hệ đồng giới và 14 quốc gia hình sự hóa người chuyển giới.

Theo bà Winnie Byanyima, việc hình sự hóa những người sống chung với HIV hoặc có nguy cơ lây nhiễm cao sẽ khiến họ e ngại tiếp cận các dịch vụ y tế, từ đó làm suy giảm hiệu quả phòng, chống HIV. Bà nhấn mạnh nhân quyền là điều kiện tiên quyết để chấm dứt đại dịch AIDS.

Dù còn nhiều thách thức, tháng 6/2026, 149 quốc gia thành viên đã thông qua Tuyên bố Chính trị về HIV/AIDS giai đoạn 2026-2031 với các mục tiêu đến năm 2030, bao gồm 40 triệu người được điều trị cứu sống, 20 triệu người được tiếp cận các biện pháp phòng ngừa dựa trên thuốc kháng virus, đồng thời giảm mạnh tình trạng kỳ thị, bất bình đẳng và các rào cản pháp lý trong tiếp cận dịch vụ HIV.

UNAIDS nhận định nếu các cam kết này được thực hiện đầy đủ, thế giới có thể ngăn chặn thêm 3,2 triệu ca nhiễm HIV mới và 1,3 triệu ca tử vong liên quan đến AIDS vào năm 2030.

Kết thúc báo cáo, bà Winnie Byanyima khẳng định chấm dứt AIDS vẫn là mục tiêu có thể đạt được. Tại Hội nghị AIDS 2026, UNAIDS kêu gọi các chính phủ và đối tác quốc tế tái huy động nguồn lực để thực hiện các mục tiêu đầy tham vọng trong Tuyên bố Chính trị.

Điều này đòi hỏi sự đoàn kết mới, nguồn tài chính bền vững và cam kết mạnh mẽ đối với quyền con người. Thế giới đang đứng trước một lựa chọn rõ ràng: hoặc rút lui và đối mặt với nguy cơ dịch HIV tái bùng phát, hoặc đổi mới tư duy, tái thiết và cùng hành động để chấm dứt AIDS như một mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.

Ngọc Hân (Theo UNAIDS)