Quyết tâm chấm dứt dịch HIV/AIDS: Hành trình 35 năm và khát vọng 2030

Hành trình bền bỉ từ gian khó

Năm 1990, khi ca nhiễm HIV đầu tiên được công bố tại Việt Nam, cả xã hội bao trùm bởi tâm lý hoang mang, lo sợ. Kiến thức y học còn hạn chế, thuốc điều trị gần như chưa có, sự kỳ thị và phân biệt đối xử khiến người nhiễm HIV/AIDS bị cô lập, xa lánh. Đội ngũ y, bác sĩ khi đó vừa điều trị, vừa tự bảo vệ mình trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Theo GS. TS. Nguyễn Văn Kính, Phó Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, để có được những kết quả như hôm nay, không thể không nhắc tới sự hy sinh thầm lặng của đội ngũ y, bác sĩ và các tình nguyện viên trong những ngày đầu gian khó. Họ là những người đầu tiên dám tiếp cận, chăm sóc và đồng hành cùng người nhiễm HIV, góp phần phá bỏ rào cản sợ hãi, xóa dần định kiến xã hội. Không chỉ điều trị, họ còn đi đến từng khu dân cư, xóm trọ, trực tiếp truyền thông, giải thích rằng HIV không lây qua tiếp xúc thông thường, từ đó gieo vào cộng đồng hạt giống của sự cảm thông và thấu hiểu.

Ngay từ khi dịch bùng phát, Đảng và Nhà nước đã xác định phòng, chống HIV/AIDS là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu. Hàng loạt chủ trương, chính sách, văn bản pháp luật được ban hành; sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương đã tạo nên một "mặt trận toàn xã hội" ứng phó với đại dịch nguy hiểm này.

Nền tảng pháp lý và những bước tiến mang tính đột phá

Một dấu mốc đặc biệt quan trọng là năm 2006, khi Quốc hội thông qua Luật Phòng, chống HIV/AIDS – đạo luật mang đậm tính nhân văn, khẳng định quyền được điều trị, quyền được bảo mật thông tin và quyền sống hòa nhập của người nhiễm HIV. Từ nền tảng pháp lý này, Việt Nam đã triển khai hàng loạt mô hình dự phòng, mở rộng mạng lưới phòng khám ngoại trú, đưa thuốc ARV đến với hàng chục nghìn người bệnh.

Theo PGS. TS. Phan Thị Thu Hương, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Y Hà Nội, nguyên Cục trưởng Cục Phòng, chống HIV/AIDS, trung bình mỗi năm cả nước triển khai hơn hai triệu mẫu xét nghiệm HIV. Hoạt động xét nghiệm được mở rộng đến tận tuyến cơ sở, lồng ghép trong các dịch vụ y tế, chương trình dự phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con và chăm sóc sức khỏe sinh sản. Hệ thống điều trị HIV hiện đã phủ khắp 100% tỉnh, thành phố; khoảng 95% người nhiễm HIV được bảo hiểm y tế chi trả chi phí điều trị, giúp mô hình tài chính y tế ngày càng bền vững trong bối cảnh nguồn viện trợ quốc tế giảm mạnh.

Việc phổ cập thuốc dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) tiếp tục tạo ra bước ngoặt quan trọng trong công tác dự phòng, giúp nhiều người có nguy cơ cao chủ động bảo vệ bản thân. Cùng với đó, các mô hình điều trị cộng đồng, đưa thuốc ARV về trạm y tế xã hoặc các phòng khám thân thiện đã giúp người bệnh tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn, hạn chế bỏ điều trị và giảm kỳ thị.

Năm 2020, Luật Phòng, chống HIV/AIDS sửa đổi tiếp tục mở rộng quyền tiếp cận dịch vụ, đơn giản hóa thủ tục điều trị, tăng cường bảo vệ người nhiễm khỏi kỳ thị, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho giai đoạn mới.

Những con số biết nói

Theo số liệu thống kê của Bộ Y tế, số người nhiễm HIV đang còn sống là 252.578 trường hợp; tổng số người nhiễm HIV tử vong lũy tích là 117.242 trường hợp.

Theo Bộ Y tế, công tác kiểm soát và phòng, chống HIV/AIDS được triển khai toàn diện trên các phương diện xây dựng văn bản pháp luật, hướng dẫn chuyên môn và tổ chức thực hiện.

Bộ Y tế triển khai sửa đổi, bổ sung một số văn bản chuyên môn xây dựng hướng dẫn đáp ứng y tế công cộng với chùm ca nhiễm HIV. Bên cạnh đó, Bộ cũng phối hợp xây dựng kế hoạch nâng cao năng lực xét nghiệm sinh học phân tử, cập nhật phần mềm HIV-INFO và hướng dẫn báo cáo theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Từ đầu năm đến nay, các hoạt động điều trị HIV/AIDS trên toàn quốc được duy trì ổn định. Bộ Y tế đã tổ chức các cuộc họp với Bảo hiểm xã hội Việt Nam về thanh toán thuốc ARV giai đoạn 2024-2025, ban hành Quyết định số 142/QĐ-PB ngày 14/10/2025 về phân phối thuốc Quỹ Toàn cầu.

Đồng thời, theo dõi việc mua sắm thuốc ARV tại địa phương; triển khai điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế Methadone cho hơn 40.000 người tại 63 tỉnh, thành phố. Công tác phối hợp Lao/HIV được kiện toàn theo Quyết định số 3042/QĐ-BYT ngày 25/9/2025.

Đáng chú ý, khoảng 90% số người bệnh đang được điều trị ARV từ nguồn bảo hiểm y tế chi trả; 96% số người điều trị có tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế – đồng nghĩa với việc không còn khả năng lây truyền HIV qua đường tình dục theo thông điệp K=K; gần 90% số người nhiễm HIV biết tình trạng của mình.

Những kết quả này không chỉ vượt mức trung bình của khu vực châu Á – Thái Bình Dương mà còn tiệm cận các mục tiêu toàn cầu. Việt Nam được UNAIDS đánh giá là một trong những quốc gia có chất lượng điều trị HIV tốt nhất thế giới.

Thách thức mới và yêu cầu đổi mới toàn diện

Bên cạnh những thành tựu nổi bật, công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít thách thức. Kỳ thị và phân biệt đối xử tuy đã giảm nhưng vẫn tồn tại; một bộ phận người nhiễm còn giấu bệnh, e ngại xét nghiệm. Di biến động dân cư ngày càng gia tăng khiến việc quản lý, duy trì điều trị liên tục gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt, tỷ lệ nhiễm mới vẫn tập trung chủ yếu ở nam giới, với đường lây truyền qua quan hệ tình dục chiếm ưu thế, trong đó có xu hướng gia tăng ở nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới.

Theo TS. Hoàng Minh Đức, Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), để tiệm cận mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp chiến lược: tăng cường xét nghiệm và điều trị sớm; đẩy mạnh xét nghiệm HIV tại cộng đồng, tự xét nghiệm; mở rộng mô hình "điều trị ngay" tại tuyến cơ sở; ưu tiên nhóm nguy cơ cao.

Song song với đó là yêu cầu đổi mới mạnh mẽ công tác truyền thông, chuyển từ truyền thông đại trà sang truyền thông đa nền tảng, tiếp cận đúng nhóm tuổi, huy động người có ảnh hưởng xã hội và chính người nhiễm HIV tham gia chống kỳ thị. Việc mở rộng điều trị PrEP và ARV đến tuyến xã, hỗ trợ nhóm yếu thế ở vùng sâu, vùng xa, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ bệnh nhân, cảnh báo bỏ điều trị cũng được xác định là những hướng đi then chốt.

Quyết tâm chính trị và sức mạnh đoàn kết

Khẳng định về ý nghĩa của chặng đường 35 năm, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh, đây là hành trình chứa đựng biết bao nỗ lực bền bỉ, hy sinh và thành tựu đáng tự hào. Từ những ngày đầu đầy hoang mang, thiếu thốn, đến nay Việt Nam đã xây dựng được một chương trình phòng, chống HIV/AIDS vững vàng, nhân văn và hiệu quả, được cộng đồng quốc tế ghi nhận.

Sau 35 năm, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ và sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, Việt Nam đã "lội ngược dòng" ngoạn mục, kiểm soát thành công dịch bệnh và trở thành một trong bốn quốc gia trên thế giới có chất lượng điều trị HIV/AIDS tốt nhất.

Thứ trưởng Nguyễn Thị Liên Hương khẳng định, bên cạnh đội ngũ y, bác sĩ, sự đóng góp thầm lặng của các tổ chức cộng đồng và đặc biệt là các nhà báo, phóng viên đã góp phần quan trọng thay đổi nhận thức xã hội, xóa nhòa sợ hãi và định kiến với HIV/AIDS. Trong bối cảnh dịch có nhiều thay đổi, ngành y tế mong muốn báo chí tiếp tục giữ vững "ngọn lửa" nhiệt huyết, khai thác sâu các nhóm đối tượng mới, ứng dụng công nghệ báo chí hiện đại để tiếp cận giới trẻ.

Với nền tảng chính sách vững chắc, hệ thống y tế rộng khắp và tinh thần đoàn kết toàn xã hội, Việt Nam có cơ sở vững tin để biến mục tiêu "không còn dịch bệnh AIDS" thành hiện thực vào năm 2030.

Thùy Chi